Комилов Д.Р., Каноатова Г.И.
ФАЛСАФАИ ҲАСРАТ ДАР ТАҲҚИҚОТИ МУТАФАККИРОНИ ҒАРБ *
Аннотация:
Мафҳуми ҳасрат яке аз унсурҳои муҳими андешаи фалсафии Ғарб ба шумор меравад. Мутафаккирон дар тӯли таърих ҳасратро ҳамчун ҳолати рӯҳии инсон, ки натиҷаи ихтилофи байни воқеият ва орзуҳо мебошад, таҳлил намудаанд. Аз Афлотун то Шопенгауэр ва Ницше, ҳасрат ҳамчун падидаи маърифатӣ ва вуҷудшиносӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Фалсафаи экзистенсиалистӣ, хусусан дар осори Сартр ва Камю, ҳасратро бо мафҳумҳои маънои зиндагӣ ва абсурд алоқаманд месозад. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки ҳасрат на танҳо ҳолати эҳсосӣ, балки як унсури бунёдии таҷрибаи инсонӣ мебошад, ки ба худшиносӣ ва маърифат мусоидат мекунад
Ключевые слова:
Ҳасрат, фалсафа, Ғарб, экзистенсиализм, маърифат, вуҷудшиносӣ, Афлотун, Шопенгауэр, Нитше, Сартр, Камю
Ҳасрат яке аз таҷрибаҳои амиқи инсонӣ мебошад, ки дар фалсафа, адабиёт ва равоншиносӣ баррасӣ шудааст. Он ҳиссиёти нофаҳмо ва мураккаби дилтангӣ, пушаймонӣ ва ё хоҳиши бозгашт ба гузашта мебошад. Ҳасрат метавонад ҳамчун таҷассуми шиддати эҳсосии инсон дар байни воқеият ва ормонҳои ғайрирасо амалӣ шавад. Аз нигоҳи фалсафӣ, ҳасрат ҳам ҳамчун як ангезаи маънавӣ ва ҳам ҳамчун як монеа дар роҳи рушду такомули инсонӣ арзёбӣ мешавад.
Ҳасрат яке аз таҷрибаҳои амиқи инсонӣ мебошад, ки дар фалсафа, адабиёт ва равоншиносӣ баррасӣ шудааст. Он ҳиссиёти нофаҳмо ва мураккаби дилтангӣ, пушаймонӣ ва ё хоҳиши бозгашт ба гузашта мебошад. Ин таҳқиқот ҳадаф дорад, ки моҳияти фалсафии ҳасратро баррасӣ намуда, назарияҳои муҳимро дар ин замина мавриди таҳлил қарор диҳад.
Таҳлили фалсафии ҳасрат нишон медиҳад, ки ин эҳсос на танҳо як таҷрибаи шахсӣ, балки як зуҳуроти иҷтимоӣ ва фарҳангӣ низ мебошад. Бисёре аз файласуфон ва мутафаккирон ҳасратро ҳамчун як омили таъсиргузор ба ҳувияти инсонӣ ва дарки маънои ҳаёт баррасӣ кардаанд. Дар ин таҳқиқот мо мекӯшем, ки ба равишҳои гуногуни фалсафии баррасии ҳасрат назар андохта, робитаи онро бо омӯзишҳои экзистенсиалистӣ, психоанализ ва замони муосир таҳлил намоем.
Ҳасрат яке аз мафҳумҳои муҳими фалсафӣ мебошад, ки ба муносибати инсон бо гузашта, ҳозира ва оянда рабт дорад. Ин мафҳум бо гуногунии тафсирҳо дар таълимоти файласуфон бо хусусиятҳои мухталиф мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.
Ҳасрат метавонад бо назарияҳои вуҷудгароӣ, диалектика ва психоанализ робита дошта бошад. Дар баррасии фалсафии он ду ҷанбаи асосӣ дида мешавад:
Ҳасрат ҳамчун эҳсоси вуҷудӣ – он бо мафҳумҳои нооромии дарунӣ ва ҷустуҷӯи маънои ҳаёт иртибот дорад.
Ҳасрат ҳамчун омили иҷтимоӣ ва таърихӣ – он бо таҷрибаҳои ҷомеавӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ алоқаманд аст.
Ҳасратро метавон бо равиши диалектикӣ низ таҳлил кард. Ба андешаи Гегел, дар диалектикаи рӯҳ ҳолати номувозинати маънавӣ метавонад боиси ҳасрат гардад. Ин ҳолат дар натиҷаи ихтилофи байни воқеияти феълӣ ва идеалҳои инсонии ноилнашуда ба вуҷуд меояд. Ҳасрат дар ин маврид на танҳо як эҳсос, балки як марҳилаи равонии гузариш байни ҳолати мавҷуда ва ояндаи эҳтимолӣ мебошад.
Шопенгауэр (Schopenhauer) ҳасратро ҳамчун натиҷаи ихтилофи иродаи инсон ва воқеияти объективӣ мебинад. Ба гуфтаи ӯ, иродаи инсон ҳамеша ба сӯи чизе равона аст, ки дастнорас аст, ки ин боиси ҳасрат мегардад. Ҳасрат дар ин дидгоҳ бо ноқаноатмандии абадии инсон робита дорад.
Дар таълимоти гуногуни фалсафӣ ҳасрат бо маърифати инсонӣ, ирода ва муносибати инсон бо вақт алоқаманд дониста мешавад.
Файласуфони вуҷудгаро, аз ҷумла Жан-Поль Сартр ва Сёрен Керкегор, ҳасратро ҳамчун ҷузъи ҷудонашавандаи озодии инсонӣ баррасӣ мекунанд. Ба ақидаи Сартр, ҳасрат натиҷаи масъулияти пурраи инсон дар қабули қарорҳост, ки ҳамеша бо эҳсоси пушаймонӣ ва номуайянӣ ҳамроҳ аст. Керкегор бошад, ҳасратро бо "тарси вуҷудӣ" ва ҷустуҷӯи маънои ҳаёт иртибот медиҳад.
Файласуфон ҳасратро ҳамчун як ҷузъи муҳими таҷрибаи инсонӣ маънидод кардаанд. Дар таълимоти экзистенсиалистӣ, ҳасрат ҳамчун ҳисси камбудӣ ё ангезае барои дарки маънои ҳаёт дида мешавад. Ҳасрат метавонад бо мафҳумҳои "Dasein" (Ҳузур доштан) дар таълимоти Ҳайдеггер (Heidegger) ва "Bad Faith" дар фалсафаи Сартр (Sartre) робита дошта бошад.
Экзистенсиалистҳо, бахусус Жан-Поль Сартр ва Мартин Ҳайдеггер, ҳасратро ҳамчун таҷассуми нооромиҳои вуҷудӣ мебинанд. Ҳайдеггер ба назарияи "Seinsvergessenheit" (фаромӯшии ҳастӣ) ишора мекунад, ки дар он инсон дар ҷаҳони пур аз машғулиятҳо гум мешавад ва ҳасрат эҳсоси ноогоҳона нисбат ба ин ҳолат мебошад.[1:125]
Сартр бошад, ҳасратро ҳамчун як шакли "ҳастии барои худаш" ва "ҳастии барои дигарон" таҳлил мекунад, ки дар он шахс аз гузаштаи худ фирор карда наметавонад ва онро тағйир додан ғайриимкон аст.[2:98] Ба андешаи ӯ, ҳасрат як шакли "нобудсозии эҳтимолият" мебошад, ки инсонро дар доираи имкониятҳои гузашта маҳдуд мекунад.
Фрейд (Freud) ҳасратро ҳамчун як зуҳуроти "fixation" (часпидан ба гузашта) ва "repression" (саркубкунии ҳиссиёт) арзёбӣ кардааст. Ба ақидаи ӯ, ҳасрат метавонад ҳамчун механизми дифоии равонӣ хизмат кунад, ки инсонро аз рӯ ба рӯ шудан бо ҳақиқати дарднок нигоҳ медорад.[3:203]
Юнг (Jung) бошад, ҳасратро бо архетипҳо ва "аними" ё "анимус" рабт медиҳад, ки он метавонад эҳсоси нофаҳмои ҷустуҷӯи пуррагиро ба вуҷуд орад.[4:157] Ба назарияи Юнг, ҳасрат на танҳо ба гузашта, балки ба оянда низ нигаронида шудааст, зеро инсон талош мекунад, ки тавассути ҳасрат як навъ комилиятро дарк кунад.
Дар замони муосир, ҳасрат тавассути технология ва шабакаҳои иҷтимоӣ шаклҳои нави худро пайдо кардааст. Масалан, таъсири "FOMO" (fear of missing out) метавонад эҳсоси ҳасрати зиндагии беҳтарро дар дигарон ба вуҷуд орад. Таҳлилгарон монанди Марк Фишер (Mark Fisher) ҳасрати муосирро ҳамчун натиҷаи "hauntology" (ҳузури ғайримустақими гузашта) шарҳ медиҳанд. [5:191] Ба гуфтаи ӯ, ҷомеаи муосир бо як навъ "имкону интихобҳои гумшуда" зиндагӣ мекунад, ки инсонро дар ҳолати пайвастаи ҳасрати номаълуми равонӣ нигоҳ медорад.
Ҳасрат як мафҳуми бисёрқабатаи фалсафӣ мебошад, ки дар таълимоти гуногун мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Он метавонад ҳамчун ангезаи дарунӣ барои худшиносӣ ва ё ҳамчун манбаи ноумедӣ ва пушаймонӣ зуҳур кунад. Таҳлили он дар замони муосир метавонад ба фаҳмиши амиқи равони инсонӣ ва таҷрибаҳои иҷтимоӣ кӯмак расонад.
Ҳасрат як мафҳуми бисёрқабатаи фалсафӣ мебошад, ки дар таълимоти гуногун мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Он метавонад ҳамчун ангезаи дарунӣ барои худшиносӣ ва ё ҳамчун манбаи ноумедӣ ва пушаймонӣ зуҳур кунад. Таҳлили он дар замони муосир метавонад ба фаҳмиши амиқи равони инсонӣ ва таҷрибаҳои иҷтимоӣ кӯмак расонад.
Номер журнала Вестник науки №3 (84) том 2
Ссылка для цитирования:
Комилов Д.Р., Каноатова Г.И. ФАЛСАФАИ ҲАСРАТ ДАР ТАҲҚИҚОТИ МУТАФАККИРОНИ ҒАРБ // Вестник науки №3 (84) том 2. С. 668 - 672. 2025 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/21827 (дата обращения: 16.12.2025 г.)
Вестник науки © 2025. 16+