Комилов Д.Р., Қобилов М.З.
МАҲОРАТИ ОЯНДАШИНОСИИ ИНСОН ВА АҲАМИЯТИ ОН БАРОИ ИНСОНИЯТ *
Аннотация:
Дар мақолаи мазкур оид ба назарияҳои афкори ҳикмати шинохти ояндаи инсон маълумот дода шудааст. Дар ин мақола омӯзиши ҷомеаҳои инсонӣ, фарҳангҳо ва рафтори гузашта ва ҳозира мебошад. Омӯзиши ояндабинӣ илм ва санъат ояндаро тарҳрезӣ мекунад ва қудратҳои сиёсӣ, низомӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ғайраро ташаккул медиҳад. Таҳқиқоти ояндабинӣ маърифати ташаккули ояндаро ба таври бошуурона мебошад. Маърифати бузурге, ки метавонад тухми орзуҳои асил, ормонҳои як шахс, созмон ё миллатро бордор созад. Дар ҳоле, ки гузашта ва оянда ба ҳам вобастаанд, ягона нуқтае, ки ояндаро тағйир додан мумкин аст. Ояндабинӣ як раванди методӣ, ҳамкорӣ ва ҷамъоварии дарки оянда мебошад, ки дурнамои миёнамӯҳлат ва дарозмуддатро бо мақсади қабули қарорҳои муосир ва сафарбар кардани амалҳои умумӣ месозад
Ключевые слова:
оянда, инсон, шинохт, дарк, тафаккур, ҳикмати ояндашиносӣ
Мафҳуми шинохт мағзи инсон аст ва бар пояи он, инсонҳо метавонанд зуҳуроти атрофро дарк намоянд. Дар ин мақола мо тасмим гирифтем матлаберо бо номи ҳикмати шинохти инсон ва дарки равоншиносии шинохти инсон таҳлил намоем.
Шинохт истилоҳест, ки ба равандҳои равонӣ дар гирифтани дониш ва фаҳмиш дахл дорад. Ин равандҳои маърифатшиносӣ тафаккур, донистан, дар хотир доштан, доварӣ кардан ва ҳалли мушкилотро дар бар мегиранд, ки ин ҷараёни сатҳи баланди майнаи сар буда, забон, тасаввурот, дарк ва банақшагирӣ мебошанд. Маърифати равоншиносӣ як соҳаест, ки дарки фикронӣ ва равишҳои марбут ба шинохти одамонро меомӯзад.
Шинохти зиндагӣ дар он аст, ки ҳар инсон дар тамоми умри худ шахсияти худро бунёд мекунад. Ва он шахсият, новобаста аз он ки муаллифи тақдири худ аст ё не, маҳсули амалкардҳои хеш мебошад. Инсоне, ки худро шинохта наметавонад, метавонад зери худшиносии дигарон қарор бигирад.
Намудҳои равандҳои маърифатӣ, аз ҷумла, ки ба одамон имкон медиҳад, ки ба як ангезаи мушаххас дар муҳити атроф назар кунанд. Нақши забон равандҳои маърифатшиносӣ мебошанд, ки қобилияти фаҳмидан ва баён кардани фикрҳоро тавассути калимаҳои гуфтугӯӣ ва хаттӣ дар бар мегиранд. Майнаи инсон як раванди муҳими маърифатшиносӣ мебошад, ки ба одамон имкон медиҳад, ки маълумотро нигоҳ доштан ва бозпас гиранд.
Дарк яке аз шохаи маърифатиест, ки ба одамон имкон медиҳад, ки тавассути ҳиссиёт, эҳсосот ба даст оварда, маълумотҳоро барои муошират бо ҷаҳон истифода баранд.
Тафаккур як ҷузъи муҳими раванди маърифатшиносӣ аст, ки ба одамон имкон медиҳад, ки дар ҳалли мушкилот ва далелҳои мушаххасро чораҷуйи мекунад.
Шинохт на танҳо он чизеро, ки дар дохили сари мо рух медиҳад, балки инчунин дар бар мегирад, ки ин фикрҳо ва равандҳои равонӣ ба амалҳои мо чӣ гуна таъсир мерасонанд. Ва қобилияти ҳалли мушкилот ҳама ба он мусоидат мекунад, ки мо чӣ гуна рафтор мекунем ва бо муҳити атроф муносибат кунем.
Дар ин ҷо суоли асосӣ ин аст, ки чӣ гуна инсонро шинохт ва аз афкор, ахлоқу виҷдони ӯ огоҳ бошад? Зеро роҳҳои шинохтани дӯст, ҳамсар, шарики тиҷорӣ ва ҳамсафар ва ғайра вуҷуд доранд, ки ҳар кадоме бо унвонҳои гуногун доранд ва дар ин ҷо барои бархӯрд бо ҳамаи онҳо вуҷуд надорад. Аммо он чизе, ки ба мо қобилияти донистани одамонро медиҳад, ҳалли маъмулест, ки онҳоро барои ҳама намуди табақаҳои инсонӣ истифода бурдан мумкин аст. Албатта, набояд фаромӯш кард, ки инсон як мавҷудияти мураккабу гуногунҷабҳа аст ва дар виҷдонаш дар бораи шахсияти инсон ҳама чизро донистан наметавонем.
Умуман, инсонро метавон дар чаҳор қисм ҷудо кард:
1) ба ғазаб омадани шахс ва аҳамияти ӯ.
2) ҳангоми душворӣ ёрӣ пурсидан ва мушоҳида кардан ба рафтори ӯ дар ҳалли мушкилот.
3) чизеро ба шахс додан ва боварии ӯ.
4) бо ӯ сафар кардан (то ахлоқу рафтораш равшан гардад)
Зуҳури равоншиносӣ бори аввал ва дар нимаи аввали асри ХХ, равоншиносӣ (психология) бештар таҳти таъсири психоанализ қарор дошт. Ниҳоят, як самти омӯзиш, ки танҳо ба омӯзиши маърифат бахшида шудааст, ҳамчун як қисми "инқилоби маърифатӣ" дар солҳои 1960 пайдо шуд. Соҳаи равоншиносӣ (психология) марбут ба омӯзиши маърифат ҳамчун психологияи маърифатӣ маълум аст.
Таърихи ақлонии инсоният гувоҳ аст, ки инсонҳо бо сабаби қобилияти инсоншиносӣ надоштанашон ва бо хешу таборон муносибат карда натавонистанашон, ба низоъ дучор шудаанд. Иқрор бояд шуд, ки инсон гоҳо тавонманди ва қобилияти шинохтани дигарон он тараф истад, ҳатто барои шинохти худ низ оҷизӣ мекашанд. Гоҳо мо ба инсонҳои бузург бо чашми кам менигарем. Ҳатто баъзеҳо гумон мекунанд, ки танҳо олимону шоирони гузашта бузург буданд. Чунин тафаккур аз сустии ҷаҳонбинӣ ва инсоншиносии мо сарчашма мегирад. Мо бояд ба иқтидори инсон шак наорем.
Таърифҳои маърифатшиносӣ дар аввалин китоби дарсии психологияи когнитивӣ, ки соли 1967 нашр шудааст, оварда шудааст. Ба гуфтаи Нейссер, шинохт равандҳое мебошад, ки тавассути онҳо вуруди ҳассосӣ табдил, коҳиш, коркард, нигоҳдорӣ, дарёфт ва истифода мешавад.
Дар тафаккури олим барои кашф ва шарҳ додани ҳодиса аввал фарзия ташаккул медиҳад ва баъд онро дар амалия дар лаборатория меомузад.
Дар замири ин ҳикмати маърифат ҳаёти инсон ниҳон аст. Ҳамаи фикрҳои бузурге, ки то ҳол барои шинохти инсонҳо баён шудаанд, дар маънои умум нисбӣ мебошанд. Мутлақ нестанд. Асосӣ воқеӣ ва ғайривоқеӣ доранд. Фикри асосӣ, дар бораи он ки тамоми пешрафти таърихи инсоният маҳсули фикр ва “қобилияти шинохт” буд, дар шуури ҳамаи одамон дар шакли баробар ҷой нагирифтааст. Яъне, ба фикр такя намуда ва воқеиятро мувофиқи фикр барпо мекарда бошад.
Ҳеҷ кас қудрати онро надорад, ки ояндаи худро пешгӯи кунад, аммо ҳар кас метавонад, ки чӣ гунагии онро аз имрӯз муайян созад.
Ҳеҷ кас намедонад, ки оянда чӣ мешавад, аммо Муҳаққиқони ояндабин кӯшиш мекунанд, ки онро пешгӯӣ кунанд. Чаро пешгӯиҳои онҳо на танҳо як бозии хаёлот, балки илманд.
Бешак касе намехоҳад, ки ояндаи тираву тор ва пур аз машаққату азоб дошта бошад. Балки ҳамагӣ орзуи онро доранд, ки ҳамеша дар шароити хубу намунавӣ орӣ аз ҳар камбудӣ ҳаёт ба сар баранд. Агар имрӯз дасташон намерасад, лоақал бо харҷи кӯшишу заҳмат соҳиби шароит ва зиндагии хубу роҳат дар оянда шаванд. Вале бисёр душвор аст дақиқ кардан, ки оё роҳи интихобкардаамон моро ба қуллаи мурод мерасонад, ё не? Дар сурати ҷавоб ёфтан ба ин савол мо метавонем, роҳамонро минбаъд низ идома диҳем. Дар акси ҳол мо ояндаи хуб дошта наметавонем.
Имрӯзҳо бо чунин нафарон зиёд вохӯрдан мумкин аст, ки онҳо барои чӣ кору таҳсил мекунанд, худ намедонанд. Андешаи онро низ надоранд, ки бояд ин таҳсил ва касбу кор роҳи минбаъдаро ҳамвору ояндаро дақиқ созанд. Ва бо гузашти чанд сол дарк мекунанд, ки бо интихоби кардаашон ба ҷое намерасанд ва ҳеҷ дигаргуние онҳоро дар оянда интизор нест.[i]
Андешаи ояндаи некро мо бояд аз замони мактабхонӣ дар сар дошта бошем. Дар ҳамин вақту замон ҳар роҳу касби интихоб кардаи мо заминагузори фардои мо хоҳад буд. Ва мо низ бояд нек донем, ки бо ин интихоби худ ояндаи худро муайян хоҳем кард. Ояндаи худро ба воситаи роҳи интихобкардаамон дидан бисёр зарур ва ҳатмист. Ҳамаҷониба андешем ва ба пуррагӣ омӯзему дақиқ кунем, ки оё ин интихобамон ояндаи некро барои мо оварда метавонад, ё не? Зимнан ояндаи неки моро ҷуз худи мо касе намесозад. Аз ин рӯ дар фикри ояндаи хуби худ бошему ояндаи худро бо интихобамон нек бинем.
Барои таҳқиқи ояндаи имконпазир захираи васеи усулҳои илмӣ, воситаҳои мантиқию техникии маърифат истифода бурда мешавад.
Яке аз шаклҳои эътимодбахш дар ояндабинӣ истифодашаванда ин баҳодиҳии коршиносӣ ба шумор меравад, дар сурате, ки агар он ба тасаввуротҳои асосноку саҳеҳи илмӣ такя намояд. Ояндабинӣ ба таври муайян ба рафтори одамон таъсири худро хоҳу ноҳоҳ мегузорад. Вобаста ба тасвири оянда дар заминаи пешгӯиҳо онҳо фаъолияти одамонро ба пешвози он таҳрик медиҳанд ё баръакс онро ба муқобили амалишавии ин манзараи ояндаи имконпазир равона месозанд. Аз ин рӯ, ҳама гуна ояндабинӣ дар худ ҳам мундариҷаи маърифатӣ ва ҳам таъиноти муайяни мафкуравиро дорад. Дар ин ҳамбастагии дуҷониба вобаста ба тақозои шароит яке аз ин амал метавонад афзалият пайдо кунад ва дигаре ноаён монад. Вобаста ба мундариҷа ва таъиноти ояндабиниҳо метавон чаҳор шакли онро ҷудо намуд: ҷустуҷӯӣ, меъёрӣ, таҳлилӣ ва ҳӯшдоркунанда.
Ояндабинӣ хусусияти ҷустуҷӯӣ дошта барои ошкор намудани рафти эҳтимолӣ ва зарурии ҳодисаҳо бо такя аз тамоюлҳои инкишофи кунунии онҳо мавриди истифода қарор мегирад. Чунин пешбинӣ тақозо менамояд, ки имконияти воқеии инкишофи система ошкор карда шуда, тамоюлоти ҳозираи ҳодиса дар назар дошта шавад. Ояндабиниҳои меъёрӣ, ки мақсади дар оянда ноил омадан ба ҳадафҳои муайянро доранд, иборат аз пешниҳодоти амалии гуногун барои татбиқи нақша ва барномаҳои ҷудогонаи инкишоф мебошанд. Ояндабинии таҳлилӣ барои он ба ҷо оварда мешавад, ки вобаста ба мақсадҳои илмӣ арзиши маърифатии усулҳо ва воситаҳои гуногуни таҳқиқи оянда муайян карда шавад. Ояндабиниҳои ҳушдордиҳанда барои таъсири бевосита расонидан ба шуур ва рафтори одамон бо мақсади бартараф кардани ояндаи номатлуб пешниҳод карда мешаванд.
Дар замони муосир вобаста ба мураккаб шудани ҷараёни гузариши ҳодисаҳои ҷамъиятӣ зарурияти кор карда баромадани усулҳои нави ояндабинӣ пайваста меафзояд. Яке аз шаклҳои нави ояндабинӣ, ки солҳои охир ба тадриҷ рӯи кор омада истодааст.
Омӯзиши ояндабинӣ илм ва санъат ояндаро тарҳрезӣ мекунад ва қудратҳои сиёсӣ, низомӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва ғайраро ташаккул медиҳад.
Таҳқиқоти ояндабинӣ маърифати ташаккули ояндаро ба таври бошуурона мебошад. Маърифати бузурге, ки метавонад тухми орзуҳои асил, ормонҳои як шахс, созмон ё миллатро бордор созад.
Дар ҳоле, ки гузашта ва оянда ба ҳам вобастаанд, ягона нуқтае, ки ояндаро тағйир додан мумкин аст.
Ояндабинӣ як раванди методӣ, ҳамкорӣ ва ҷамъоварии дарки оянда мебошад, ки дурнамои миёнамӯҳлат ва дарозмуддатро бо мақсади қабули қарорҳои муосир ва сафарбар кардани амалҳои умумӣ месозад.
Таҳқиқоти ояндабинӣ нақшаи руйдодҳои оянда аст ва он таҳқиқоти тавсифӣ аст, ки ғайб ва ношунавандаро дар оянда тавсиф мекунад. Ин таҳқиқотест, ки бо садҳо равандҳо дар бораи ҷаҳони оянда сарукор дорад.
Ҳар кас бояд дар соҳаи худ ояндашинос бошад. Таҳқиқоти оянда як соҳаи байнисоҳавӣ буда, дар ҳама соҳаҳо истифода мешавад.
Таҳқиқоти ояндабинӣ маърифатиест, ки чашмони одамонро ба рӯйдодҳо, имкониятҳо ва хатарҳои эҳтимолии оянда боз мекунад. Он норавшаниҳо ва шубҳаҳо ва нигарониҳои одамонро коҳиш медиҳад, қобилияти ҷомеа ва одамонро барои интихоби оқилона зиёд мекунад. Ва имкон медиҳад, ки ба куҷо рафтан мумкин аст. Муносибати ояндаи таҳлилӣ ё ҷустуҷӯӣ, куҷо бояд бираванд.
Ҳамин тариқ, нақши ояндабинӣ аз пешниҳоди як қатор маҷмӯи самарабахши омилҳои гуногун, ки ба ҳадафҳои афзалиятноки иҷтимоӣ ё якчанд ояндабинии воқеан маърифат ва ташаккули ояндаи ҷомеа аст ва одамон ба таври таҷрибавӣ ояндаро бидуни омӯзиш ва пешбинӣ мекунанд.
Дар ибтидои асрҳои ХVIII-ХIХ олими англис Роберт Малтус (1766-1834) консепсияи футурологии демографии худро эҷод кард. Вай аз тамоюлхои замони худ истинод карда, исбот мекард, ки афзоиши аҳолӣ ҳамеша аз дараҷаи истеҳсолоти натуравӣ пештар аст. Назарияи Малтус ба тамоюлҳои рушди ҷомеаҳои пеш аз индустриалӣ мувофиқат мекард, аммо пас аз гузаштан ба марҳилаи рушди саноатӣ он ғайриимкон гардид[ii].
Дар ибтидои асри ХХ нависандаи англис Герберт Уэллс аввалин шуда баррасии тадқиқотро дар соҳаи пешгӯии оянда ҳамчун илми ҷиддӣ пешниҳод кард. Ҳангоми пахши радио дар Би-Би-Си ӯ ибтикори таъсиси муассисаҳои илмию таълимии мувофиқро ба даст овард, ки кормандони онҳо ба пешгӯии оянда бо касби касбӣ машғул шаванд. Худи Уэллс дар романи худ «Мошини вақт» дар ояндаи дур тақсимоти инсониятро ба намудҳои гуногуни биологӣ пешгӯӣ кардааст[iii].
Фаҳмиши мақоми ояндабинӣ низ гуногун аст. Вобаста ба таҳқиқи мавзӯъ ва асли таҳқиқ онро ҳамчун илми сахтгире, ки бояд дар оянда ба вуҷуд ояд ва ҳам ҳамчун кӯшиши ташаккули ҷараёнҳои ҷаҳонбинии навин ва «мақсадҳои башарият» ва ҳамчун мифологияи навин эътироф шудааст, ки сокинони «деҳаҳои ҷаҳониро» муттаҳид мекунад. Чунин таҳқиқи гуногуни футурология ба мо имкон намедиҳад, ки дар бораи он ҳамчун як фанни иҷтимоии ташаккулёфта сухан гӯем.
Дар солхои 50-ум ва 60-ум Франсия ба маркази муҳими инкишофи футурология табдил ёфт. Соли 1957 файласуф ва вазири маориф Г.Бергер дар Париж Маркази байналмилалии ояндаро таъсис дода, маҷаллаи футуршиносиро нашр кард[iv]. Соли 1973 дар Париж Федератсияи умумиҷаҳонии таҳқиқоти ояндадор (WFSF) таъсис дода шуд, ки Б. Жувенел аввалин президенти он гардид.
Элвин Тоффлер дар ИМА аввалин шуда дар соли 1966 футурологияро ҳамчун фанни илмӣ таълим дод. Ғояҳои асосии ӯ дар китобаш баён шудаанд. Соли 1967 Ҷ.Датор ба омӯзиши футурология дар Донишгоҳи политехникии Вирҷиния шурӯъ кард ва Д.Белл омӯзиши фанни «Ҷомеашиносии ояндабини»-ро дар Донишгоҳи Йел ҷорӣ кард. Асарҳои В.Белл «Асосҳои таҳқиқоти ояндабинӣ», Г.Слэттер «Маърифат дар шинохти ояндабинӣ» ва ғайра дар инкишофи футурология мебошанд[v]. Қобили зикр аст, ки бештари давлатҳо барои масъалаҳои оянда муассисаҳои махсус таъсис медиҳанд. Солҳои 1970-1980 чунин сохторҳо дар Шветсия, Нидерландия, Зеландияи Нав ва Австралия вуҷуд доштанд.
Имрӯз, футурология (оядабинӣ) як қатор саволҳоро ба миён меорад, ки яке аз онҳо ин аст: оё ин илм аст?
Муҳаққиқи рус Владимир Кишинец, таҳлилгари назарияи ояндабинӣ, муаллифи як қатор китобҳо ва мақолаҳо оид ба футурология, ҳамоҳангсози ассотсиатсияи футурологҳои Русия: «Шумо метавонед ба ин чунин посух диҳед: воқеан, бисёре аз маводҳое, ки имрӯз ҳамчун футурологӣ эълон шудаанд, на ҳамеша ва на дар ҳама ҳолатҳо ба меъёрҳои илмӣ мувофиқат мекунанд. Бо вуҷуди ин мушкилии сатҳи муаллиф аст, на камбудии афкори оядабинии воқеаҳои ҷаҳонии илмӣ, технологиро барои он, ки футурология метавонад ва бояд як фанни воқеан илмӣ гардад, тамоми заминаҳои зарурӣ ва асосҳои назариявӣ мавҷуданд. Ягона масъала татбиқи мунтазами онҳост”.
Сарфи назар аз он, ки футурология (ояндабинӣ) ҳамчун афкори омӯзиши оянда дар миёнаҳои асри ХХ ба вуҷуд омадааст, дар тӯли тамоми ин муддат вай заминаи илмӣ пайдо накардааст:
Имруз вазъият тамоман дигаргун шудааст, ки ҳадди ақал ду технологияи пайдошаванда - рушди унсурҳои зеҳни сунъӣ ва махсусан пешрафтҳо дар соҳаи биотиббии генетикӣ - дар миқёси тамаддун дигаргуниҳои азимро ваъда медиҳанд. Ва ин ояндабинии босуръат наздик мешавад. Дар ин шароити кунунӣ, футурология ба эҳтимоли зиёд эҳёи худро ҳамчун илми мукаммал эҳсос хоҳад кард."[vi]
Ояндабинӣ диди "воқеӣ" дар бораи оянда эҷод мекунад, аммо имтиёз надорад, зеро ояндаро аз нуқтаи назари оқилона дар илмҳои физикӣ ва иҷтимоӣ баррасӣ мекунад. Футурологияро метавон ҳамчун “маҷмӯи муқарраршуда дар бораи раванди мураккаби оянда” муайян кард. Ин кӯшиши фаҳмидани ҷанбаҳои муайяни ҷаҳони гуногун тавассути интихоби таҷрибаи ҳозира ва гузашта маҷмӯи мушоҳидаҳои умумие мебошад, ки ба мушкилоти оянда дахл доранд.
Ҳикмати инсон дар шинохти ояндабинии илмӣ соҳаест, ки равандҳои ақлнорасӣ сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоиро бо истифода аз метод ва методологияи илмӣ пешбинӣ ва хулосабарорӣ мекунад. Он на ба саволи “мо аз куҷо омадаем?”, балки “мо ба куҷо равонем” посух додан мехоҳад. Аммо ба назар муҳим он аст, ки ба суоли “мо дар кадом сатҳ қарор дорем?”, ҷавоб диҳад. Донистани он, ки донишҳои молиявӣ, равонӣ, техникӣ ва сиёсӣ дар кадом сатҳ қарор доранд, аз нигоҳи илмӣ муайян гарданд, қудрат ба посух додани “ояндаи инсон чист?” – маълум мегарданд. Индивидуализм (фардгароӣ) яке аз асолатҳои замони мо буда, он шарти кулли ҳаёти инсонӣ дар шароити “либерализми иқтисодӣ” маҳсуб меёбад. Индивидуализм ва модернизм (навпарастӣ) падидаест, ки аз шуури инсонҳо “тақдирпарастӣ” “такя ба қувваҳои осмонӣ” ва дигар идеяҳои қафобарандаро баркандан мехоҳад. Дар ҳамин замина худи ин ду падида амнияти муносибатҳои иқтисодиро дар имконият баробар карда наметавонанд. Агар оптимистона назар андозем, ҳеҷ гоҳ дар ҷаҳон ба монанди имрӯз барои сарватмандшавӣ ва либерализми иқтисодӣ шароит фароҳам нарасида буд. Аммо ин имконият аз рақобат озод нест. Рақобат – ин озмуни саноатӣ, тарзи озодии индивидуалӣ, масъулият дар меҳнат, муқаррар кардани арзиш, шарти фаро расидани идеалҳои баробарӣ, талаботи муҳимтарини рӯҳи инсон, категорияи иқтисодӣ аст. Аммо бояд иқрор шуд, ки масъала нигоҳи нисбиро талаб мекунад. Ҳама чиз дар ҷаҳон (мафҳумҳои озодӣ, баробарӣ, адолат, сулҳ, муҳаббат, нафрат, сарватмандӣ, саломатӣ ва ғ.) нисбӣ ҳастанд. Мутлақ нестанд. Инсони солимро зарур аст, ки меёрҳои гедонизм (худиҷозатдиҳӣ) ва аскетизмро (худмаҳдудкунӣ) риоя кунад. Ҳар чизе, ки аз меёри ақлонӣ мегузарад, дар охир худи ҳамон чизро аз байн мебарад. Песимизм нест, агар инсон ба оянда эҳтимолан назари хуб баён намекунад. Оптимизми хушку холи мисли орзу кардани идеалҳои амалинашаванда аст.
Муҳаққиқи амрикоӣ Роберт Пен Уоррен боре гуфта буд: “...агар шумо гузашта ва бори гарони онро қабул карда натавонед, шумо оянда надоред, зеро бидуни як чизи дигаре вуҷуд надорад... танҳо аз гузашта шумо метавонед оянда созед»[vii]. Тафаккури фалсафӣ дар бораи гузашта ва хеле дертар дар бораи оянда ҳамчун қисми фарқкунанда бо тафаккур танҳо дар раванди дуру дароз инкишоф ёфт. «Фалсафа хамеша на танҳо давраи худро дарк мекард, балки роҳҳои тараққиёти минбаъдаи инсониятро нишон медод. Дар охири асри ХХ — ибтидои асри ХХ1таъсири фалсафа боз ҳам афзуда, ба падидаи ҷамъиятӣ, яке аз омилҳои муҳимтарини ҳаёти ҷамъиятӣ табдил ёфт...»[viii].
Афзоиши таъсири фалсафа бо як қатор омилҳо алоқаманд буд: аввалан, онро равандҳои муттаҳидшавии ҷомеаи ҷаҳонӣ ва дуюм, бо инкишофи илми фундаменталӣ муайян мекарданд. Хамчун омилҳое, ки ба афзоиши таъсири фалсафа таъсир расонданд. Тараққиёти босуръати илм ва техника ба вуҷудовардаи он, ки пешгуии ҳолатҳои он имкон дод, ки дар бораи ояндаи инсоният хулоса бароварда шавад. Соли 1955 математик ва физики америкоӣ, асосгузори кибернетика Барон Фон Нейман муайян кард: таркиби миқдори сокинони сайёра, қувваи амали онҳо маҳдудияти миқдорӣ — сфераи сайёра дорад. Вайрон кардани он боиси харобшавӣ мегардад»[ix]. Маҳз фалокати ногузир, яъне фалокат дар миқёси сайёра ба наслҳои оянда таҳдид мекунад.
Ояндабинӣ як шохаи илм ва технологияест, ки бо кашфи оянда ва ташаккули ҷаҳони дилхоҳи фардо сару кор дорад.
Ояндабинӣ омӯзиши таҳаввулоти технологӣ, сиёсӣ ва иҷтимоӣ барои беҳтар фаҳмидани он чизест, ки дар оянда чӣ руй дода метавонад..
Одамон инчунин метавонанд онро ҳамчун дурандешии стратегӣ номиданд. Аммо бояд гуфт, ки ин мафҳумҳо гуногунанд ва набояд бо ҳамдигар омехта шаванд.
Таҳқиқи ояндаро на танҳо ояндаи имконпазир, балки ояндаи афзалиятнок ва эҳтимолиро низ меомӯзад.
Ояндабинӣ технология аст, зеро он ба маҷмуи техникаи илмӣ ва таҷрибавӣ асос ёфта, дар алли проблемаҳои мураккаби ҷамъият ва инчунин дар сохтмони оянда истифода бурда мешавад.
Таҳқиқоти ояндабинӣ дар байни технологияҳои нарм аст. Дар айни замон ҷараёне, ки дар ҷаҳон ҳукмфармост, бартарии тафаккури нарм ва бартарии технологияи нарм бар сахт аст. Агар дар гузашта ҷанги нарм такягоҳи ҷанги сахт бошад, имруз ҷанги сахт пуштибони ҷанги нарм аст.
Аввалин бор дар таърихи инсоният монеаи антропогенӣ ба рушди илмҳои табиатшиносӣ ва технологияҳои тавлидкардаи онҳо дар заминаи номусоиди таназзули илмҳои гуманитарӣ, махсусан фалсафа махсусан намоён гардид. Тамаддуни техногенӣ ба таври динамикӣ дар «дастовард ба салтанати озодӣ» оғоз ёфт, инсоният ба оқибатҳои технология ва беназорат аҳамияти кофӣ надод.
Дар солхои 60-ум асри XX китобе пайдо шуд, ки профессори ҷамъиятшиносии Америка С: «... технология дар асл системаи робитаҳои иҷтимоӣ ва ҷисмонӣ ва усулҳои таъсири мутақобилаи инсон мебошад, ки бо онҳо кор мекунад.
Технология як сохтори иҷтимоӣ-техникӣ аст, ки рушди худашро дар бар мегирад, ки метавонад... новобаста аз... омилҳои сатҳии иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рушд кунад...»[x]. Гузашта аз ин, Ҳетлер "офаридани консепсияҳои навро, ки барои назария ва банақшагирии рушд заруранд, танҳо дар фаҳмидани он медид[xi].
Техника барои дур шудан аз таҳлили воқеияти иҷтимоӣ ва тамоюли рушди он ба олами пешгӯии иҷтимоӣ, ки дар он инқилоби илмию техникӣ бо иҷтимоӣ ҳамоҳанг карда мешавад, муносиб буд.
Дар натиҷа, имрӯз яке аз аввалинҳо дар рӯзномаи мубоҳисаҳои иҷтимоӣ ва башардӯстона масъалаи оқибатҳои экологии рушди тамаддуни техногенӣ мебошад. Ба ин масъалахо, аз чумла, ба ном. футурологияи аз ҷиҳати технологӣ муайяншуда, ки мавзӯи асосии таҳлили пешгӯии он мебошад
Муҳаққиқи ояндабини амрикоӣ А.Тоффлер, ки нигарониҳои олимонро дар бораи таъсири харобиовари тамаддуни техногенӣ иброз медорад, бо вуҷуди ин ба ояндаи ҷомеа хушбин аст. Тааҷҷубовар аст, ки ин мутафаккири муътабар раҳоӣ аз вазъияти душвори кунуниро маҳз дар заминаи рушди минбаъдаи техника пешниҳод мекунад[xii].
Бояд гуфт, ки Тоффлер пеш аз ҳама ба технологияҳои иттилоотӣ дахл дорад, ба ақидаи ӯ, дар асоси инкишофи ин технологияҳо ҷаҳон метавонад роҳи такмили беохирро давом диҳад[xiii]. А.Тоффлер дар бораи ояндаи ҷамъият ақидаҳои мусбати худро баён мекунад.
Ҷ.Галбрейт тахмин мекунад, ки пайдоиши насли нави менеҷероне, ки фаъолияти худро на ба фоида, балки ба манфиатҳои ҷамъиятӣ равона мекунанд, ба рушди ҷомеа таъсири судманд мерасонад[xiv]. Аммо А.Тоффлер дар асари дигари худ бори дигар таваҷҷӯҳи инсониятро ба огоҳии изҳори ангези экологҳо ҷалб менамояд: «Проблемаҳои глобалии мо бешубҳа характери таҳдидкунанда доранд.
Аз тарафи дигар, шакли инсониятро имруз ва оянда тасаввур кунем, таҳлилу муқаррар намудани он бо дараҷаи кофии эътимод вобаста аст. Яъне номуайянӣ дар бораи ҳаракати минбаъдаи пешбинишаванда ҷои муҳимро ишғол мекунад. Пешгӯӣ дар асоси идомаи мантиқии тамоюлҳои мавҷуда ғайриимкон аст, зеро ҳангоми муайян кардани тамоюлҳои асосии оянда хато кардан осон аст.
Ба фикри мо оянда марговар нест, вай дар зери таъсири афкор ва иқтисодӣ ва илмӣ ташаккул меёбад ва вазифаи пешгуии илмии оянда аз он иборат аст, ки чорчубаи қатъии тараққиёти ҷамъият не, балки инкишоф дода шавад. Ояндабинӣ бо дарназардошти тамоюлҳои рушди иқтисодиёт, сиёсат ва фарҳанг, аз ҷумла илм ва технология, чи дар сатҳи ҷаҳонӣ ва чӣ дар дохили давлатҳои алоҳида. Аз ин рӯ, кӯшишҳои ояндаро ҳамчун чизи якхела баррасӣ кардан ғайриимкон аст. Ҷомеашиноси маъруфи фаронсавӣ Р.Арон дар китоби худ «Номаумедӣ аз пешрафт...» навиштааст: «Хуб аст, ки одамон ҳоло бештар дар бораи оянда фикр мекунанд, на он ки онро чизи оянда муайяншуда ҳисоб кунанд»[xv].
Тавре ки аз намуди зоҳирии он дида мешавад, таҳқиқоти ояндабинӣ таърифи мушаххас дорад, аммо барои беҳтар фаҳмидани шумо мо таърифҳои гуногуни ин мафҳумро баррасӣ мекунем:
Дар раванди чунин шакл гирифтани шуур ва равони ҷамъиятӣ фардро зарур аст, ки бо зиреҳи ақл ва истеҳкоми рӯҳ зиндагии худро аз балою офат эмин бидорад. Аммо гурез аз воқеият роҳи наҷот аз ҳалокат нест. Мо ҳамагон акнун андаруни як киштӣ нишастаем. Киштие ки ба гуфти файласуфи кайҳоншинос Акбари Турсон чунон нозук ва ноустувор бувад, ки шояд аз як такони ногаҳонӣ чаппагардон шавад. Хотирнишон бояд кард, ки дар илм фиребгарӣ кардан ва аз ҷиҳати сиёсӣ замонасозӣ кардан нашояд. Олим бояд барои башар хидмат кунад. Фарзанди башар бошад. Олими ҳақиқӣ ҳеҷ гоҳ ба мисли ҳамаи одамони шуҳратпараст фақат дар паи муваффақияти яклаҳзагӣ, дар паи таассуроти ҳаяҷонбахш намебошад. Бояд олим ба назар гирад, ки ҳар як идея, назария ва кашфиёти ӯро инсоният барои чӣ истифода мебарад. Оё инсонҳо ба чунин камоли маънавие расидаанд, ки дастоварди олимро дар роҳи худкушӣ неву балки фақат дар роҳи хушбахтӣ истифода баранд?!… Илм бояд, пеш аз ҳама, барои инсон хидмат кунад. Рисолати олим ва вазифаи илм низ аз ҳамин иборат аст.
Илми муосир як маҷмӯи нисбатан маърифати инсонист. Илми исботкунанда метавон ҳамчун маҷмӯи донишҳо ва иттилооте баррасӣ кард, ки дар асоси таҷрибаи мунтазам ва назоратшаванда ба даст оварда мешавад. Ҳарчанд вожаи илм дар тӯли асрҳои зиёд мавриди истифода қарор гирифта бошад ҳам, пас аз эҳёи илми Ренессанс ба ин маъно (донишҳои таҷрибавӣ) беҳамто гардид. Яъне, инсон на ҳамеша иттилооти худро ҳамин тавр ҷамъоварӣ мекардааст, вале то замони эҳё «илм» ба маънои умумии худ маънои «дониш»-ро дошт.
Аз ибтидои қарни ХVI дар равиши тадқиқот муқаррар карда шуданд. Илм равиши махсуси кашфи воқеият тавассути таҷрибаи шахсӣ мебошад. Ба ибораи дигар, илм ба фаъолияти таҳқиқотӣ муносибати махсус медиҳад.
Доираи васеи маърифати инсонӣ аз доираи илми позитивистӣ берун аст. Инсон шоҳиди дигаргуниҳои азиме буданд, ки бисёре аз назарияҳо ва методологияҳои илмӣ зери шубҳа гузошта шудаанд. Назарияҳои нав ба таълимоти куҳна ва назарияҳои хирадманди фалсафӣ дучор шуданд. Пайдоиши назарияҳо аз қабили назарияи бесарусомонӣ, системаҳои мураккаб танҳо оғози ин давраи пурталотум аст.
Бархӯрди Арасту ба мантиқи номуайян, ки ба тафаккури инсонӣ наздиктар аст ва суръати басомад ва умумисозии пешниҳодҳоро дар забони риёзӣ ифода мекунад, заминаҳои наверо барои бозбинии мафҳумҳои гносеологӣ фароҳам кардааст.
Ҷалби фитрии инсонро бояд гуфт, ки танҳо Худованд ҳамеша ба мардум тавсия додааст, ки аз сарнавишти гузаштаи худ панд бигиранд.
Ҷаҳони имруз пур аз дигаргуниҳо буда, бо мурури замон миқёс, шиддат ва вақти ба вуҷуд омадани онҳо зиёд мешавад. Ягона арзишҳое, ки ҷомеаҳоро бунёд мекунанд, эҳтимоли кам тағйир меёбанд. Ҳар ҷомеае, ки дигаргуниҳоро хуб дарк карда наметавонад ва таъсири онро дар соҳаҳои мухталифи ҳаёт баҳо намедиҳад, ҳатман ҳангоми рӯбарӯ шудан бо тағйироти оянда дар ҳайрат мемонад.
Ба ин маъно, ояндабиниро метавон илм номид, зеро он кӯшиш мекунад, ки тағйироти имрӯзаро дар як самти мушаххас ба воқеияти матолиби фардо табдил диҳад ва бо ин бархӯрд имкони мутобиқ кардани тағйиротро бо хоҳишҳо ва ояндаи дилхоҳамон арзёбӣ мекунад. Аз ин рӯ, тамоми қувваи мо ба ин ҳамфикрӣ равона карда мешавад. Ин қувва доираи васеи объектҳоро дар бар мегирад.
Ояндабиниро метавон илме шумурд, ки бар пояи имкон тағйир додани замони имрӯза бо мақсади бунёди ояндаи дилхоҳ асос ёфтааст. Дар илме, ки ба бозёфтҳои гузашта, яъне пажӯҳиши гузашта такя мекунад ва бар пояи он аст.
Онро тавассути дуруст фаҳмидани тамоюлҳо ба даст овардан мумкин аст. Ҳангомеки мо дар футурология мо кӯшиш мекунем, ки бо донистани замони ҳозира воқеаҳои ояндаро бидонем. Аз ин рӯ, ҳамаи омилҳои эҳтимоли руй додани ҳодисаи нек ё бад бодиққат санҷида мешаванд.
Таҳқиқоти оянда воқеан омӯзиш ва таҳқиқи ояндаи эҳтимолӣ бо истифода аз усулҳои илмӣ мебошад.
Дар иртибот роҷеъ ба зӯроварӣ падидаи нав набуда, он дар тамоми ҷомеаҳо вуҷуд дошт, аммо моҳияти он ҳамчун мушкилоти иҷтимоӣ то ҳол сурат нагирифтааст. “Мушоҳида ва таҳқиқотҳо нишон доданд, ки дар хонавода пеш аз ҳама хушунат нисбат ба зан сурат мегирад ва аз ин хотир зӯҳуроти хушунати хонаводагӣ ба миён меояд. Хушунат алайҳи занон решаҳои қадима дошта, он ба унвони “мардсолорӣ” зуҳур карда буд. Дар кишварҳои Ғарб ин масъала тақрибан 37 сол пеш бо номи падидаи иҷтимоӣ баррасӣ мешуд”.[xvi] Ҳамасола дар ҷаҳон 25-уми ноябр Рӯзи ҷаҳонии мубориза алайҳи зӯроварии занон қабул шудааст. Муносибати бераҳмона ва зӯровари нисбати занон (зӯроварии иқтисодӣ, психологӣ, ҷисмонӣ ва шаҳвонӣ) аз мушкилоти ҷиддитарини ҷомеаи имрӯзаи мо ба ҳисоб меравад. Нисбати занон вобаста ба шароитҳои объективӣ ва анъанавӣ, ҳолати физиологӣ ва иҷтимоӣ хатарҳои иҷтимоӣ, аз ҷумла зулму зӯроварӣ бештар таҳдид менамоянд. Заноне, ки мавриди зӯроварӣ қарор гирифтаанд аз тарс, аз сабаби нафаҳмидан, анъанаҳои ҷойдошта ва дигар сабабҳои объективӣ ошкоро дар ин бора гуфта наметавонанд.
Ҳамин тариқ махсусан, дар деҳотҷойҳо зулму зӯроварӣ нисбати занон ҳамчун як амали маъмулӣ қабул гаштааст. Зери мафҳуми “зӯроварӣ” амалҳои зерин дар назар дошта мешавад: куштор, лату кӯб, маҷбурӣ исқоти ҳамл кардан, куштани кӯдаки навзод, монеа шудан ба хӯрдани хӯрок, барои нагирифтани кӯмаки тиббӣ маҷбур сохтан, маҷбурсозӣ ва ё назорат бурдан дар масъалаи такрористеҳсолкунии насл, маҳдуд сохтан дар рафтор, таҳдид, никоҳи маҷбурӣ, таҷовуз ба номус ва монанди ин фаҳмида мешавад.
Номер журнала Вестник науки №3 (84) том 2
Ссылка для цитирования:
Комилов Д.Р., Қобилов М.З. МАҲОРАТИ ОЯНДАШИНОСИИ ИНСОН ВА АҲАМИЯТИ ОН БАРОИ ИНСОНИЯТ // Вестник науки №3 (84) том 2. С. 673 - 689. 2025 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/21828 (дата обращения: 13.12.2025 г.)
Вестник науки © 2025. 16+