Комилов Д.Р., Муродзода А.И.
ТАҲЛИЛИ МУҚОИСАВИИ НАЗАРИЯИ ИБНИ СИНО ОИД БА САРАТОН БО РАВИШҲОИ МУОСИРИ ТИБ *
Аннотация:
Мақола таҳлили муқоисавии фалсафии равиши Ибни Сино ва усулҳои муосири тиббӣ дар фаҳми бемории саратонро пешкаш менамояд. Дар асоси таълимоти фалсафии Ибни Сино, саратон ҳамчун мувозинати мизоҷ ва заъфи қувваи табиӣ арзёбӣ мешавад. Тибби муосир бошад, бемориро натиҷаи тағйироти генетикӣ ва равандҳои молекулярӣ мешуморад. Муаллифон зарурати ҳамгироии фалсафӣ ва илмии дарки инсон ва бемориро таъкид мекунад, ки ин метавонад ба ташаккули навъи инсонгароёнаи навин дар тибби муосир мусоидат намояд.
Ключевые слова:
Ибни Сино, саратон, мизоҷ, фалсафа, методологияи илмӣ, тибби инсонгароёна, фаҳм.
Ибни Сино (980–1037), файласуф ва тибшиноси нобиға, мутафаккири тоҷик дар иртиботи пайванди табибӣ ва фалсафӣ, низоми кулли дарки инсон ва табиатро таҳлил намудааст.
Ӯ дар асари мондагори худ «Ал-Қонун фи-т-Тиб» кӯшиш намудааст, ки беморӣ, сиҳат ва табобатро ҳамчун ҷузъҳои як низоми фалсафии макро ва микрокосмӣ дарк намояд. Яъне, тандурустӣ ва беморӣ ба таносуби байни аносири табиӣ, мизоҷ, қувваҳои ботинии инсон ва муҳити зист вобаста мебошад.
Дар ин замина, таълимоти Ибни Сино дар бораи саратон яке аз намунаҳои барҷастаи ҳамбастагии фалсафа ва тиб дар таърихи афкори башарӣ ба шумор меравад. Ӯ саратонро натанҳо ҳамчун як бемории маҳдуди ҷисмонӣ, балки ҳамчун усулии низоми мизоҷ ё сузиши моддаҳои хатарноки дохилии бадан шарҳ медиҳад. Ба қавли ӯ, сабаб ва паёмади саратонро танҳо дар зоҳир наметавон дарк кард, балки бояд онро дар доираи муносибати холисонаи инсон бо табиат, бо нафс ва рӯҳи худ фаҳмид.
Дар муқоиса, илми тибби муосир саратонро ҳамчун як раванди биологӣ, ки аз мутатсияҳои генетикӣ сарчашма гирифта ва таҳлил менамояд. Равиши муосир, ки бар таҳқиқоти молекулӣ , биотехнология асос меёбад, муолиҷаи бемориро аз тариқи дахолати техникӣ, таҷрибавӣ ва рақамӣ анҷом медиҳад. Аммо, дар таҳлили дақиқтар, ин равиш низ ба маърифати инсон, ахлоқи тиббӣ ва мақоми инсон дар ҷаҳони табиӣ эҳтиёҷ пайдо мекунад, ки худ мушкилоте фалсафист.
Аз ҳамин зовия, таҳлили муқоисавии назарияи Ибни Сино оид ба саратон ва равишҳои муосири тиб, дар асл, танҳо муқоисаи ду низом нест, балки рӯбарӯ шудани ду маърифат маърифати фалсафии инсонгаро ва маърифати илмии таҷрибапарвар аст. Ин мақола кӯшиш мекунад то тавассути чунин муқоиса, аҳаммияти фалсафии равиши Ибни Сино, арзиши таърихӣ ӯ, инчунин дурнамои ҳамгироии фалсафа ва илмро дар шароити асри технологияи рақамӣ баррасӣ намояд.
Ибни Синоро на танҳо ҳамчун як табиб, балки ҳамчун файласуф ва назарияпардози низоми табиат ва инсон муаррифӣ мекунад.
Назарияи Ибни Сино дар бораи саратон дар чаҳорчӯбаи фалсафаи умумии ӯ роҷеъ ба табиат, инсон ва таносуби модда ва қувва ташаккул ёфтааст. Ибни Сино дар асоси фалсафаи табии Арасту нафсшиносии Афлотуну, сохтори бадани инсонро ҳамчун низоми ҳамоҳанг арзёбӣ мекунад, ки ба воситаи мизоҷ ва ҳаракати унсурҳо фаъолият мекунад. Аз ин дид, беморӣ, аз ҷумла саратон на танҳо вайроншавии фаъолияти ҷисм, балки барҳам хӯрдани қувваҳоест, ки ҷисмро идора мекунанд.
Ибни Сино саратонро ҳамчун як навъ варам, яъне ҷамъшавии ғайритабиии моддаҳои зиёнкор дар узвҳои муайян, шарҳ медиҳад. Дар Қонуни тиб, ӯ сабаби асосии варамҳоро сар задани моддаи сиёҳ (сафрои сиёҳ) ва фаъолияти ноустувори табии ҷисми инсонӣ медонад. Ба афкори ӯ, вақте ки моддаи сиёҳ дар бадан мутамарказ мешавад ва роҳҳои табиии ҳазм ва таҳвили моддаҳо нотавон мегарданд, ин модда боиси пайдоиши саратон мегардад.
Мутафаккири бузурги тоҷик ин равандро дар робита бо “қувваи табиӣ”, ки ба тарзи фалсафии Ҷолинус наздик аст шарҳ медиҳад. Ба гуфтаи Ибни Сино, агар қувваи табиӣ суст гардад, ҷисм қобилияти ташаккул ва ҳазми моддаҳоро аз даст медиҳад ва дар натиҷа, моддаҳои нопухта ва заҳрнок дар узвҳо ҷамъ мешаванд, ки саратон як шакли махсуси он ба шумор меравад.
Сарчашмаи фалсафии ин назарияро метавон дар ҷаҳонбинии аҷдодӣ ҷустуҷӯ кард, ки тибро ҳамчун шохае аз фалсафаи табиат мешинохтанд. Аз ин рӯ, шарҳи саратон дар назари Ибни Сино танҳо як арзёбии клиникӣ нест, балки таърифи воқеият дар иртибот бо таносуби инсон, муҳити зист ва ҷисм мебошад.
Фалсафа барои Ибни Сино абзоре барои муолиҷаи ҷисму нафс мебошад. Ба ҳамин далел, дар назарияи ӯ дар бораи саратон, ба ҷои ангезишҳои берунии кимиёвӣ, бештар ба омилҳои дохилӣ, вазъи ботинӣ ва фалсафии табиати инсон такя шудааст.
Ин равиш бо илмҳои муосири тиб, ки саратонро бо ангезаҳои молекулӣ ва тағйироти генетикӣ тавзеҳ медиҳанд фарқ дорад. Аммо, ҳарду равиш дар як нуқта ҳамдигарро ба ҳам мерасонанд: эҳтиёҷ ба фаҳми сохти инсонӣ ҳамчун воҳиди ягона ва мураккаб.
Яъне, ҳангоми баррасии саратон наметавон танҳо ба ҳуҷайра ё ген такя кард, балки бояд шахсияти фард, муҳит ва низоми равонӣ-табииро низ ба назар гирифт.
Назари Ибни Сино ба саратон, чун қисми дарки куллии ӯ аз инсон ва табиат, имрӯз низ аҳаммияти назариявӣ ва таълимӣ дорад. Он нишон медиҳад, ки беморӣ танҳо як падидаи биологӣ нест, балки шинохти он ба маърифати фалсафии инсон низ вобаста аст. Аз ин рӯ, рӯй овардан ба мероси Ибни Сино на танҳо як амалияи таърихнигорӣ, балки як талоши муосири инсон барои барқарорсозии робитаи гумшудаи фалсафа ва илм мебошад.
Илми тибби муосир саратонро ҳамчун як бемории равандҳои молекулӣ-генетикӣ таҳлил мекунад, ки дар натиҷаи тағйироти дар сатҳи ДНК-и ҳуҷайраҳо ба вуҷуд меояд. Ба андешаи равиши ҳозира, асоси саратон мутатсияҳои генетикӣ, ихтилоли танзими афзоиши ҳуҷайра ва суст гардидани марги барномарезишудаи ҳуҷайра мебошад. Маҳз нобудшавии назорати дохилии ҳуҷайравӣ ва фаъол гаштани онкогенҳо сабаби афзоиши неконтролёри ҳуҷайраҳо ва паҳншавии онҳо ба бофтаҳои атроф мешавад.
Аммо, аз нуқтаи назари фалсафа, ин равишҳо, сарфи назар аз дастовардҳои техникӣ, назариявӣ ва ахлоқӣ рӯбарӯянд. Аввалан, марказияти инсон ҳамчун як воҳиди маънавӣ ва ахлоқӣ то ҳадде канор рафта, саратон ба “объекти биотехникӣ” табдил меёбад. Дуввум, навъияти шифо бештар ба самти "зудтағйирдиҳии генетикӣ" ва "низоми дохилии биологӣ" равона мешавад, ки ин боиси саволҳои фалсафӣ дар бораи ҳудуди дахолати инсон дар табиат, асли беморӣ ва тафсири инсонгароёнаи дард мегардад.
Аз дидгоҳи фалсафии Ибни Сино, ки бемориро ҳамчун ихтилоли мувозинати дохилии мизоҷ ва қувваҳои табиӣ медид, равиши муосир ба ҷойи «меҳварият бар ботин», ба «таҳлил ва назорати беруна» такя мекунад. Дар ҳоле ки Ибни Сино ташхис ва табобатро ҳамчун раванди ҳамбастагӣ миёни табиб, бемор ва табиат арзёбӣ мекард, илми муосир онҳоро ҳамчун унсурҳои ҷудогона ва таҳти заминаи биофизикӣ тасаввур менамояд.
Ин тафовут нишон медиҳад, ки равиши муосири тиб, сарфи назар аз комёбиҳои техникӣ, барои рушди як фаҳмиши фарогир ва инсонгароёнаи беморӣ ба ҳамгироии донишҳои фалсафӣ эҳтиёҷ дорад. Яъне, илова бар таҳқиқоти биомолекулӣ, муҳим аст, ки масъалаи саратон бо риёзати ахлоқ, дарки инсон, арзишҳои маънавӣ ва робитаи ботинии инсон бо ҷаҳони атроф пайваст карда шавад.
Таҳлили муқоисавии равишҳои дарки саратон ба афкори Ибни Сино ва равишҳои муосири тиббиву молекулӣ, фурсатеро фароҳам меорад барои бознигарӣ ва арзёбии таносуби миёни фалсафа дар фаҳми инсон ва бемории ӯ. Дар ҳоле ки илми муосир бештар ба методологияи таҷрибавӣ ва таҳлили молекулӣ такя дорад, фалсафаи Ибни Сино дарки саратонро дар чаҳорчӯбаи низоми куллии табиат ва мизоҷи инсон шарҳ медиҳад.
Ибни Сино бемориро натиҷаи барҳам хӯрдани мувозинати мизоҷҳо ва заъфи қувваи табиӣ медонад. Ба андешаи ӯ, саратон дар натиҷаи ҷамъшавии моддаи «савдо» дар узви муайян пайдо мешавад, ки қодир нест дар гардиши табиӣ таҳлил ё худ ҳазм гардад. Мафҳуми қувваи моддаофарин дар фалсафаи Ибни Сино мақом дорад, ки онро бо қонунияти ҳаракат ва тартиботи табии ҷаҳон вобаста мекунад.
Ҷанбаҳои фалсафии ин равиш иборатанд аз:
Низоми коинотгароёна (космологӣ), ки инсонро як ҷузъи табиати ҳамоҳанг медонад.
Идроки беморӣ ҳамчун раванд, на ҳодисаи ногаҳонӣ.
Нақши қувваи ботинии инсон дар муолиҷа ва барқарории саломатӣ.
Илми муосири саратоншиносӣ саратонро натиҷаи мутатсияҳои генетикӣ, танзими носолими ноустувории геномӣ медонад. Дар ин равиш, таваҷҷуҳи асосӣ ба сатҳи ҳуҷайра равона аст. Истифодаи усулҳои таҳлили геномӣ, терапияи ҳадафнок, иммунология ва нанотехнология , имкони мушаххассозии табобатро васеъ кардааст.
Хусусиятҳои фалсафии ин равиш:
Истифодаи методологияи кам кардан ба пояҳои хурд, мисли ген.
Ҷудо кардани инсон аз муҳити маънавӣ ва табиии ӯ.
Табдили инсон ба субъекти таҳлил ва таҷриба, на шахсияти муҳаққиқ.
Муқоисаи фалсафӣ ва методологӣ.
|
Меъёр |
Ибни Сино |
Тибби муосир |
|
Манбаи беморӣ |
Ихтилоли мизоҷ, савдо, қувваи табиӣ |
Мутатсияҳои генетикӣ, омилҳои молекулӣ |
|
Усул |
Ҷаҳонбинӣ ва тафаккури куллгаро (холистӣ) |
Методҳои таҷрибавӣ ва таҳлили молекулӣ |
|
Дидгоҳ ба инсон |
Воҳиди маънавӣ-табиӣ |
Объекти биологӣ-ҳисобӣ |
|
Табобат |
Барқарории мизоҷ ва мувозинат |
Ислоҳи ген, ҳадафгирии ҳуҷайраҳои бемор |
Муқоисаи ду равиш нишон медиҳад, ки фаҳми инсон ва беморӣ ҳамеша дар байни ду сохти асосӣ қарор дорад:
Фаҳми табиӣ-фалсафӣ, ки инсонро ҳамчун ҷузъи як низоми мутамаркази ҳастӣ мебинад,
Фаҳми таҷрибавӣ-молекулӣ, ки инсонро ба унсурҳои моддӣ ва ҳисобшаванда табдил медиҳад.
Дар иртибот аз ин дидгоҳ, фалсафаи Ибни Сино имкони бознигарии дарки беморӣ ва инсон мебошад. Дар иртибот бо фалсафаи илм, равиши муосир метавонад аз баргардони нисбӣ ба ҷаҳони маънавӣ, мизоҷӣ ва табиӣ ҳамчун шароити муҳими тавозуни саломатӣ баҳра гирад.
Равиши Ибни Сино ва равиши муосир, ҳарчанд аз лиҳози услуб ва метод фарқ мекунанд, аммо метавонанд бо ҳам ба таври мутакаммилкунанда истифода шаванд.
Назарияи умумии Ибни Сино метавонад ба илмҳои муосир дар эҳёи дарки инсонгароёна, нафсшиносӣ ва таърифоти васеътар аз саломатӣ кӯмак расонад. Ҳамзамон, дастовардҳои молекулӣ метавонанд ҷанбаҳои таҷрибавии фаҳми Ибни Синоро мукаммал созанд.
Ҳамин тавр, ҳамгироии илм ва фалсафа замина барои рушди модели нави дарки инсон ва беморӣ хоҳад буд, ки маънӣ, мизоҷ ва арзишҳоро низ фаро мегирад.
Муқоисаи равиши фалсафии Ибни Сино ва таҳлилҳои муосири тиб дар бораи бемории саратон нишон медиҳад, ки мушкилоти яксон, яъне дарки решаҳои беморӣ ва имкони муолиҷаи муассир посух медиҳанд, аммо бо забон ва ҷаҳонбинии фарқкунанда. Агар тибби муосир бемориро ҳамчун падидаи генетикӣ ва биологӣ таҳлил кунад, Ибни Сино онро ҳамчун номувозинати табиӣ ва ахлоқии инсон медонист, ки бо мизоҷ ва қувваи табиӣ алоқаманд аст.
Фалсафаи Ибни Сино, ки бар пояи тафаккури умумии ҳастӣ асос ёфтааст, барои тибби муосир як навъ имконият барои баргашт ба инсон ҳамчун воҳиди маънавӣ ва шахсияти зинда эҷод мекунад. Равиши муосир бошад, бо дастовардҳои худ дар сатҳи ҳуҷайра дарки равандҳои физиологии беморӣ фароҳам овардааст, ки аз ҷиҳати эмпирикӣ муҳимму муассир аст.
Аммо, маҳз ба ҳам овардани ин ду равиши илмии таҷрибавӣ ва фалсафии инсонгароёна, метавонад ба ташаккули як модели навин дар фаҳми беморӣ ва саломатӣ замина гузорад. Ин модел бояд на танҳо ҷисму ген, балки маънӣ, арзиш, муҳит ва таҷрибаи шахсро фаро мегирад.
Ба ҳамин тартиб, фалсафа ҳамчун ду ҷанбаи ҳамгиро ва такмилкунандаи дарки инсон шинохта мешаванд. Ибни Сино, ҳамчун намунаи иттиҳоди донишманди табиб ва файласуф, то имрӯз ҳам метавонад барои илмҳои тиббӣ, фалсафаи илм ва ахлоқи биоэтикӣ намунаи олии ҳамгироиҳо бошад.
Номер журнала Вестник науки №6 (87) том 5 ч. 1
Ссылка для цитирования:
Комилов Д.Р., Муродзода А.И. ТАҲЛИЛИ МУҚОИСАВИИ НАЗАРИЯИ ИБНИ СИНО ОИД БА САРАТОН БО РАВИШҲОИ МУОСИРИ ТИБ // Вестник науки №6 (87) том 5 ч. 1. С. 1109 - 1116. 2025 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/24942 (дата обращения: 17.02.2026 г.)
Вестник науки © 2025. 16+