Мирзода З.К.
ПАЙДОИШ ВА МАРҲИЛАҲОИ РУШДИ ТЕЛЕВИЗИОН ДАР ТОҶИКИСТОН *
Аннотация:
Мақолаи таҳқиқӣ дар бораи телевизион дар Тоҷикистон ба таҳлил ва шарҳи таърихи пайдоиш, таъсироти иҷтимоӣ, сиёсӣ ва иқтисодии телевизион дар кишвар, инчунин ба таҳаввулоти технологӣ ва рушди он пас аз истиқлолият нигаронида шудааст. Мақола нишон медиҳад, ки телевизион дар Тоҷикистон аз як воситаи иттилоотии шӯравӣ дар даврони шӯравӣ ба як қудрати мухталифи расонаӣ табдил ёфтааст, ки имрӯз як қисмати муҳим дар рушди фарҳанг, сиёсат ва иқтисоди кишвар мебошад. Воситаи телевизион бо таъсироти шаклгирии ақидаҳои ҷамъиятӣ, фарҳанги миллӣ, ва тарғиб кардани сиёсати давлатӣ нақш гузоштааст. Ба кӯмакии интернет ва технологияҳои рақамӣ, телевизион дар Тоҷикистон имрӯз дар рақобат бо шабакаҳои онлайни иҷтимоӣ қарор дорад.
Ключевые слова:
телевизион, Тоҷикистон, таърих, таъсир, шӯравӣ, истиқлолият, фарҳанг, сиёсат, иқтисод, интернет, технологияҳои рақамӣ, рушди расонаҳо.
Бо соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон (соли 1991), низоми телевизионии кишвар таҳаввулоти ҷиддӣ пайдо кард. Телевизион аз як василаи таблиғотии давлатӣ табдил ёфт.
Ин давра бо фароҳам овардани имкониятҳои васеъ барои телевизионҳои хусусӣ, таъсиси студияҳои нав ва ворид кардани технологияҳои рақамӣ фарқ мекунад. Телевизионҳо барномаҳои таҳлилӣ ва фароғатии бештар пешниҳод намуда, кӯшиш карданд, ки ниёзҳои мухталифи аудиторияро қонеъ гардонанд. Ҳамзамон, рушди телевизиони интернетӣ ва васеъшавии пахши рақамӣ низ ба ин раванд таъсир гузошт.
Дар замони шӯравӣ, телевизион дар Тоҷикистон як воситаи пурқудрат барои паҳн кардани идеологияи шӯравӣ буд. Барномаҳои телевизион дар ин давра маҳдуд буданд ва танҳо тавассути як хати телевизионии мутамарказ дар шаҳри Душанбе ба онҳое, ки дар шаҳрҳо ва минтақаҳо зиндагӣ мекарданд, дастрас буд. Бо истифода аз телевизион, давлат кӯшиш мекард, ки як фазои иттилоотии ягона ва муттаҳидро эҷод кунад, ки мардуми Тоҷикистон шеваи шӯравии зиндагиро қабул кунанд.
Телевизиони шӯравӣ, ки дар таърих ҳамчун "идеологияи телевизионӣ" дар Тоҷикистон вазифаи тарғиб ва ташвиқи сиёсати ҳукуматро иҷро мекард. Ҳамаи барномаҳо, аз ҷумла филмҳои документалӣ ва иттилоотӣ, дар зери таълимоти расмии ҳукумат таҳия мешуданд. Воситаи телевизион ба маъзарат гирифтани интиқоди мухталиф ё дигаргунии сиёсӣ монеъ мешуд.
Бо истиқлолияти Тоҷикистон дар соли 1991, телевизион ба як воситаи мустақил ва ивазкунандаи расонаҳои шӯравӣ табдил ёфт. Пас аз ин, аввалин телевизионҳои мустақил ба вуҷуд омаданд, ки мансуби одамони маҳаллӣ буданд ва дар ташаккули фарҳанг ва эҷоди рақобат дар соҳаи расонаҳо нақши муҳим доштанд. Телевизиони давлатӣ шабакаи "Шабакаи Аввал", ки дар соли 1993 таъсис ёфт, барои намоиш додани сиёсатҳои мухталифи кишвар кӯшиш мекарданд.
Таъсиси шабака дар Тоҷикистон як марҳилаи муҳимми таърихии телевизион мебошад. Ҳамзамон, ҳарчанд телевизион ба як воситаи муҳимми иттилоотӣ табдил ёфт, мавҷудияти назорати сахти давлатии телевизионҳои давлатӣ, ба хусус "Телевизиони давлатии Тоҷикистон", манъ накардан ё мухолифат ба хабари мустақил ва тасаввуроти дигар масъалаҳои сиёсиро нишон медиҳад. Муқобила бо расонаҳои мустақил ва пайваст кардани онҳо ба манфиатҳои миллӣ ва сиёсии ҳукумат метавонад, бар хилофи ҳадафи телевизион ҳамчун як воситаи муқоиса ва раъйгирӣ дар ҷомеа, бо монеаҳои бузург рӯбарӯ мешавад.
Телевизион дар Тоҷикистон дар якҷоягӣ бо дигар расонаҳо, ҳамчун як омили таъсиргузор дар рушди фарҳангӣ ва иҷтимоии кишвар амал мекунад.
Барномаҳои телевизионӣ дар давоми солҳои 90-ум ва 2000-ум, бештар ба фарҳанги миллӣ, санъати тоҷикӣ, ва омӯзиши забони тоҷикӣ оғоз ёфтанд. Инчунин, дар ҳоле ки телевизион ба густариши фарҳанг кӯмак мекард, вай дар байни мардум як шеваи нав ва таъсиррасони иттилоот ва ахбори сиёсиро эҷод менамуд.
Телевизион, ки ҳамчун яке аз расонаҳои масир барои фароҳам овардани мавод барои омӯхтани санъат ва фарҳанг буд, дар ниҳояти амр метавонист ҳамчун як омили муҳимми фарҳангҳои хориҷӣ ва дастгирии эҳёи фарҳанги тоҷикӣ ва забони тоҷикӣ дар амал созад. Ин барномаҳо, ки метавонанд барои ҳалли масъалаҳои иҷтимоӣ кӯмак кунанд, бояд бо назар ба эҳтиёҷоти ҷомеа ва пешгирии фишори сиёсӣ, мустақил ва ивазкунандаи аз нуқтаи назарияи фарҳангии зиёд омода карда мешаванд.
Ҳангоми таҳлили телевизион дар Тоҷикистон, мо метавонем ба таъсироти сиёсӣ назар андозем. Бо мавҷудияти телевизионҳо, хусусан телевизионҳои давлатӣ ва махсусан шабакаҳои давлатӣ, иттилооти расмии ҳукумат ва сиёсатҳо ҳар рӯз ба мардум мерасанд. Дар мавридҳои интихоботӣ ё дигар рӯйдодҳои сиёсии муҳим, телевизион як воситаи аслӣ барои паҳн кардани даъват ва акси ҳолат ва тасвир кардани ҳолатҳои муҳим мегардад.
Телевизион дар Тоҷикистон ҷиҳати дастгирии ҳукумат ва сиёсати амалкунанда дар муборизаи интихоботӣ ва тарғиби интихоботи сиёсии дар ҷараён қароргирӣ, ки даъват ва иттилооти дурустро барои мардум дар бораи раванди сиёсӣ медиҳад, нақши муҳим дорад. Вале, дар айни замон, метавон гуфт, ки назарияҳои сиёсӣ ва ахбори мустақил, ки бо ҳама гуна интиқод ва мухолифатҳо эҳтимолан таҳдид мекунанд, баъзан аз ҷониби мақомоти давлатӣ манъ мешаванд.
Дар айни замон, як бӯҳрони дигари муҳим, ки телевизион дар Тоҷикистон бо он рӯ ба рӯ шудааст, пайдоиши интернет ва платформаҳои рақамии телевизион мебошад. Рақобати интернет ва телевизион дар кишвар таъминкунандагони маълумоти нав ва таҳлили мустақил аст, ки телевизион инчунин метавонад барои озодии ба расонаҳояш василагардида, муҳимтар ва мустақилтар мешавад.
Телевизион дар Тоҷикистон бояд дарки шеваи рақобат бо интернет ва технологияи мобилӣ мекунад, ки дастрасӣ ба барномаҳо ва маълумот дар тамоми ҷаҳонро осон мекунанд, телевизионро дар ду соҳа, ки ҳардуи онҳо барои ҳама дастрас мешаванд, рақобат мекунанд.
Бо соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон (соли 1991), низоми телевизионии кишвар таҳаввулоти ҷиддӣ пайдо кард.
Ташкили шабакаҳои нав: Шабакаҳои нав ба вуҷуд омаданд, ба мисли "Телевизиони Тоҷикистон", "Сафина", "Баҳористон" ва "Ҷаҳоннамо".
Паҳншавии телевизиони хусусӣ: Бо пайдоиши шабакаҳои хусусӣ, мисли "Азия", "Симои мустақили Тоҷикистон" ва дигарон, рақобат дар фазои иттилоотӣ афзоиш ёфт.
Рақамикунонӣ ва вуруди интернет-технологияҳо: Дар солҳои охир, пахши рақамӣ ва телевизиони интернетӣ рушд ёфт, ки имконоти навро фароҳам овард³.
Истифодаи технологияи мобилӣ: Пахши барномаҳо тавассути платформаҳои мобилӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ рушд кард.
Бо рушди технологӣ ва афзоиши рақобат дар фазои иттилоотӣ, телевизиони Тоҷикистон дар як марҳилаи гузариш қарор дорад. Таҳлил нишон медиҳад, ки якчанд омилҳои муҳими таъсиррасон мавҷуданд, ки рушди ин соҳаро ҳам пеш мебаранд ва ҳам бозмедоранд.
Маҳдудияти озодии сухан: Гузоришҳо нишон медиҳанд, ки баъзе расонаҳои мустақил бо мушкилоти қонунгузорӣ ва фишорҳои сиёсӣ дучор мешаванд.
Мушкилоти молиявӣ ва техникӣ: Бисёре аз шабакаҳои телевизионӣ бо камбуди маблағгузорӣ ва таҷҳизоти кӯҳнашуда рӯбарӯ ҳастанд. Ин мушкилот боис шудааст, ки барномаҳои телевизионӣ дар сатҳи рақобатпазир бо расонаҳои байналмилалӣ камтар бошанд.
Таъсири телевизиони байналмилалӣ: Рушди интернет ва телевизионҳои хориҷӣ тамошобинонро аз шабакаҳои маҳаллӣ дур месозад.
Нигоҳдории арзишҳои миллӣ: Дар баробари ҷаҳонишавӣ, нигаҳдории фарҳанги миллӣ тавассути телевизион аҳамияти бештар пайдо мекунад.
Гузариш ба пахши рақамӣ: Ин раванд имконият медиҳад, ки сифати пахш ва фарогирии аудитория беҳтар шавад.
Технологияҳои нав ва телевизиони интерактивӣ: Бо ворид намудани системаҳои тавсиявӣ ва интерактивӣ, тамошобинон метавонанд таҷрибаи беҳтар дар тамошои барномаҳо дошта бошанд.
Баланд бардоштани малакаҳои касбии кормандони телевизион: Бо гузаронидани тренингҳо ва ҳамкорӣ бо мутахассисони байналмилалӣ, сатҳи телевизиони ватанӣ метавонад ба стандартҳои ҷаҳонӣ расад.
Бо рушди технологӣ ва афзоиши рақобат дар фазои иттилоотӣ, телевизиони Тоҷикистон дар як марҳилаи гузариш қарор дорад. Таҳлил нишон медиҳад, ки якчанд омилҳои муҳими таъсиррасон мавҷуданд, ки рушди ин соҳаро ҳам пеш мебаранд ва ҳам бозмедоранд. Дар ин замина, чанд омилро метавон амиқтар таҳқиқ намуд:
Бо рушди технологӣ ва афзоиши рақобат дар фазои иттилоотӣ, телевизиони Тоҷикистон дар як марҳилаи гузариш қарор дорад. Таҳлил нишон медиҳад, ки якчанд омилҳои муҳими таъсиррасон мавҷуданд, ки рушди ин соҳаро ҳам пеш мебаранд ва ҳам бозмедоранд.
Сарфи назар аз пешрафтҳои назаррас, таҳлили рушди телевизиони Тоҷикистон нишон медиҳад, ки он бо як қатор мушкилот ва имкониятҳои нав рӯбарӯ мебошад:
Маҳдудияти озодии сухан: Гузоришҳо нишон медиҳанд, ки баъзе расонаҳои мустақил бо мушкилоти қонунгузорӣ ва фишорҳои сиёсӣ дучор мешаванд.
Мушкилоти молиявӣ ва техникӣ: Бисёре аз шабакаҳои телевизионӣ бо камбуди маблағгузорӣ ва таҷҳизоти кӯҳнашуда рӯбарӯ ҳастанд⁴. Ин мушкилот боис шудааст, ки барномаҳои телевизионӣ дар сатҳи рақобатпазир бо расонаҳои байналмилалӣ камтар бошанд.
Таъсири телевизиони байналмилалӣ: Рушди интернет ва телевизионҳои хориҷӣ тамошобинонро аз шабакаҳои маҳаллӣ дур месозад.
Нигоҳдории арзишҳои миллӣ: Дар баробари ҷаҳонишавӣ, нигаҳдории фарҳанги миллӣ тавассути телевизион аҳамияти бештар пайдо мекунад⁵.
Бо назардошти таҳаввулоти телевизион дар Тоҷикистон, метавон пешниҳодҳои мушаххасро барои беҳбуд бахшидан ба вазъи телевизион пешниҳод намуд:
Ҳамгироии телевизион бо платформаҳои рақамӣ: Инкишофи телевизиони рақамӣ ва ҳамгироии он бо шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад таъсири телевизионро васеътар кунад.
Рушди мундариҷаи миллӣ: Эҷоди барномаҳои баландсифат бо такя ба арзишҳои миллӣ метавонад тамошобинонро бештар ҷалб намояд.
Баланд бардоштани малакаҳои кормандони телевизион: Бо гузаронидани тренингҳо ва ҳамкорӣ бо мутахассисони байналмилалӣ, сатҳи телевизиони ватанӣ метавонад ба стандартҳои ҷаҳонӣ расад.
Таҳкими қонунгузорӣ дар самти озодии матбуот: Мукаммалсозии қонунҳои марбут ба озодии сухан метавонад рушди телевизионро дастгирӣ кунад.
Бо назардошти таҳаввулоти телевизион дар Тоҷикистон, пешгӯиҳои оянда чунинанд:
Гузариши пурра ба пахши рақамӣ: Ин раванд имконият медиҳад, ки сифати пахш ва фарогирии аудитория беҳтар шавад.
Технологияҳои сунъии зеҳнӣ ва телевизиони интерактивӣ: Бо ворид намудани системаҳои тавсиявӣ ва интерактивӣ, тамошобинон метавонанд таҷрибаи беҳтар дар тамошои барномаҳо дошта бошанд.
Баланд бардоштани малакаҳои касбии кормандони телевизион: Бо гузаронидани тренингҳо ва ҳамкорӣ бо мутахассисони байналмилалӣ, сатҳи телевизиони ватанӣ метавонад ба стандартҳои ҷаҳонӣ расад.
Телевизион дар Тоҷикистон дар якҷоягӣ бо дигар расонаҳои оммавӣ ва хусусии муҳими ташкил ва ҷомеа барои пешбурди иҷтимоии кишвар мебошад. Таъсироти телевизион дар сиёсати давлат, иқтисод, ва фарҳанг ба таҳаввулот дар соҳаҳои гуногун вобаста аст. Барои рушд ва камбудии он дар оянда, зарур аст, ки он ба талаботи нав ва имкониятҳои муосири технология ва фарҳангии кишвар мувофиқат кунад.
Телевизиони Тоҷикистон аз пайдоиши худ то ба имрӯз роҳи пур аз дастовард ва мушкилотро тай кардааст. Аз як воситаи маҳдуд дар замони Шӯравӣ то як низоми пурраи иттилоотрасонӣ дар давраи истиқлол, он дар ҳаёти ҷомеа нақши муҳим дорад. Барои рушди минбаъдаи он, бояд:
Озодии сухан ва гуногунандешӣ таъмин карда шавад, то телевизион битавонад ба як воситаи пурқуввати иттилоотӣ ва фарҳангӣ табдил ёбад,
Сармоягузории бештар ба инфрасохтори телевизионӣ ва такмили кадрҳо сурат гирад,
Технологияҳои рақамӣ ва пахши телевизионии мобилӣ васеъ ҷорӣ карда шаванд,
Телевизиони Тоҷикистон бо расонаҳои байналмилалӣ ҳамкориро тақвият дода, стандартҳои ҷаҳонии сифатро ворид намояд.
Номер журнала Вестник науки №9 (90) том 2
Ссылка для цитирования:
Мирзода З.К. ПАЙДОИШ ВА МАРҲИЛАҲОИ РУШДИ ТЕЛЕВИЗИОН ДАР ТОҶИКИСТОН // Вестник науки №9 (90) том 2. С. 632 - 639. 2025 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/25623 (дата обращения: 07.02.2026 г.)
Вестник науки © 2025. 16+