Жаксылыкова Г.Г., Сейдалиева Г.О.
SHADOWING ӘДІСІ: ТЫҢДАЛЫМ ШЕБЕРЛІГІНІҢ КІЛТІ *
Аннотация:
Бұл мақалада тыңдалым шеберлігін дамытудың тиімді жолдарының бірі — shadowing әдісі қарастырылады. Тыңдау арқылы тілді меңгеруде бұл әдістің артықшылықтары, механизмдері және оның заманауи білім беру жүйесіндегі орны талданады. Сондай-ақ, әдістің тіл үйренушінің фонематикалық есту қабілетін, сөйлеу ырғағын, акцентсіз сөйлеу дағдысын қалыптастырудағы рөлі сипатталады. Зерттеу барысында №19 мектеп оқушылары арасында эксперимент жүргізіліп, shadowing әдісін қолдану арқылы тыңдалым нәтижелері салыстырмалы түрде талданды. Қазіргі медиатехнологиялар мен цифрлық ресурстарды пайдалана отырып, бұл әдістің тиімділігі арта түсетіні дәлелденді. Мақалада тіл үйренушілердің мотивациясы, қабылдау деңгейі және әдіске деген көзқарасы да ескерілді
Ключевые слова:
тыңдалым, есту қабілеті, сөйлеу ырғағы, тіл үйрену, әдіс, медиа, цифрлық технология, мотивация, эксперимент, фонетика, акцентсіз сөйлеу
КІРІСПЕ (INTRODUCTION).
Қазіргі заманғы білім беру жүйесі қарқынды дамып, шет тілін меңгеру – XXI ғасырдың маңызды дағдыларының біріне айналды. Әсіресе тыңдалым шеберлігі (listening comprehension) – тіл үйренушінің шынайы тілдік ортада бағдарлануына мүмкіндік беретін негізгі коммуникациялық компонент.
Ж. С. Рогова атап өткендей, тыңдалым – тілдің барлық басқа түрлерімен тығыз байланысты кешенді дағды [1, с. 42].
Алайда көп жағдайда оқушылардың тыңдалым бойынша меңгеруі төмен деңгейде болады, себебі олар тек визуалды және грамматикалық тапсырмаларға бағдарланған. Тыңдалымда есту арқылы ақпаратты тану, интонацияны, сөйлеу ритмін түсіну қажет. Осы тұста заманауи әдістердің бірі — shadowing — алдыңғы қатарға шығады.
Shadowing әдісі алғаш рет Александр Аргуэлл (Arguelles, 2006) тарапынан тіл меңгерудің баламалы әдісі ретінде ұсынылды. Оның айтуынша, тыңдалымды автоматизм деңгейіне жеткізудің ең тиімді жолы – естігенді бірден қайталау арқылы ми мен артикуляциялық аппарат арасындағы байланысты күшейту [2].
Бұдан бөлек, Lindsay & Knight (2006) shadowing әдісін тыңдалым мен айтылымды қатар дамытуға көмектесетін "интербелсенді қайталау механизмі" ретінде сипаттайды. Бұл әдіс есту мен сөйлеу процестерін біріктіріп, екінші тілді автоматты деңгейде қабылдауға мүмкіндік береді [3].
Қазіргі таңда білім беруде цифрлық медиа құралдары – TED Talks, аудиокітаптар, подкасттар – shadowing әдісін тиімді пайдалануға жағдай жасайды. Тыңдалым шеберлігін дамытудың тиімділігі тек теориялық тұрғыдан емес, тәжірибелік зерттеулермен де дәлелденуі тиіс.
Осы мақалада біз shadowing әдісінің шынайы мектеп оқушыларына әсерін зерттей отырып, оның нақты тиімділігін қарастырамыз. Сонымен қатар, әдістің тіл үйренушінің фонетикалық қабілетіне, сөйлеу мәнеріне, мотивациясына әсері де кеңінен сарапталады.
ӘДІСНАМА (METHODS).
Бұл зерттеу жұмысы нақты мектеп оқушылары арасында жүргізілді. Мақсатымыз – shadowing әдісін жүйелі түрде қолданып, оның тыңдалымға әсерін бақылау. Осыған байланысты зерттеуге Алматы қаласындағы №19 жалпы білім беретін мектептің 8 «Б» сынып оқушылары тартылды. Бұл сынып кездейсоқ емес таңдалды – 8-сынып оқушыларының шет тілін меңгерудегі негіздері қаланып, тыңдалым мен айтылымды байланыстыра алатын деңгейге жеткендігі ескерілді.
Оқушылар екі топқа бөлінді: бақылау тобы (дәстүрлі тыңдалым әдістерін қолданды) және эксперименттік топ (shadowing әдісін қолданды). Әр топта 12 оқушыдан болды. Эксперимент 4 апта бойы жүргізілді. Аптасына үш рет 30 минуттық сабақтар арнайы shadowing тапсырмаларына арналды. Әр сабақта оқушыларға қысқа бейнематериал немесе дыбыстық жазба ұсынылып, олар сол мәтінді бірден қайталап айтуға тырысты. Бастапқыда оқушылар қиындық сезінгенімен, бірнеше күннен кейін интонация мен ырғақты дұрыс бере бастады.
Тыңдалым материалдары ретінде оқушыларға арналған TED Talks үзінділері, BBC Learning English сайтының қарапайым мәтіндері мен аудиодиалогтар пайдаланылды. Бұл ресурстар мазмұны жағынан қызықты, әрі тілдік деңгейі оқушыларға түсінікті болғандықтан таңдалды. Сонымен қатар, shadowing тапсырмалары біртіндеп күрделендіріліп отырды – алғашқы күндері жай сөйлемдер болса, кейін мәтіннің жылдамдығы мен ұзындығы артты.
Зерттеудің дәлдігі үшін бірнеше әдіс қолданылды:
Бақылау – сабақ барысында оқушылардың белсенділігі мен өз-өзін бақылауы жазылып отырды,
Сауалнама – оқушылардың әдіске деген көзқарасы мен қиындықтары туралы пікірлері жиналды,
Тесттер – тәжірибе басында және соңында тыңдалым тесті жүргізілді,
Қысқаша сұхбаттар – кейбір оқушылармен жеке сөйлесу арқылы қосымша пікірлер мен байқаулар алынды.
Біз бұл әдіснамалық тәсілдерді таңдау арқылы тек сандық көрсеткіштерге емес, оқушылардың ішкі қабылдауына, мотивациясына және сабаққа деген қызығушылығына да ерекше назар аудардық. Себебі тіл үйрену – тек білім емес, эмоция мен сенімге де тікелей байланысты үдеріс.
НӘТИЖЕЛЕР МЕН ТАЛДАУ (RESULTS AND ANALYSIS).
Төрт аптаға созылған эксперименттен кейін алынған нәтижелер екі топтың тыңдалым қабілетінде едәуір айырмашылық бар екенін көрсетті. Эксперименттік топтың оқушылары shadowing әдісі арқылы тыңдалым барысында сөйлеушінің екпінін, интонациясын және мағынасын тезірек түсініп, дұрыс қайталау дағдыларын меңгерді.
Тыңдалым нәтижелері.
Эксперимент басталар алдында екі топ та бірдей тыңдалым тапсырмасын орындап, нәтижелері тіркелді. Қорытынды тест 4 аптадан кейін қайта алынды. Міне, қысқаша салыстырмалы мәліметтер:
|
Топ |
Орташа балл (бастапқы) |
Орташа балл (соңғы) |
Айырмашылық |
|
Эксперименттік |
5.8 |
8.8 |
+3.0 |
|
Бақылау |
5.9 |
6.2 |
+0.3 |
Эксперименттік топта нәтижелердің айтарлықтай жақсаруы байқалды. Оқушылардың көпшілігі (11 оқушының 9-ы) соңғы тестте 8–10 балл аралығында нәтиже көрсетті. Бұл – тыңдау арқылы материалды қабылдаудың тек қана тілдік қабілетке емес, сонымен қатар қайталау мен интонациялық сәйкестікке тәуелді екенін дәлелдейді.
Оқушылардың пікірі.
Сауалнама нәтижелері де әдістің тиімділігін қуаттай түсті. Эксперименттік топтағы оқушылардың 92%-ы shadowing тапсырмаларын қызықты әрі пайдалы деп бағалады. Кейбірі:
«Басында қиындау болды, бірақ үшінші сабақтан кейін өзім еркін қайталап айта бастадым» — деді (оқушы, 8 «Б»).
«Бейнежазбаны тыңдай отырып сөйлеу — маған өзімді шет тілінде сөйлейтін адамдай сезінуге көмектесті» — деді (оқушы №5).
Когнитивтік әсер.
Shadowing әдісін қолдану оқушылардың тыңдау кезіндегі зейінін арттырды. Бұл әдісте тыңдалым — пассив әрекет емес, керісінше — белсенді тыңдау, бір сәтте сөйлеушімен «іштей жарысу». Бұл процессте оқушылар бір уақытта тыңдайды, өңдейді, еске сақтайды және қайталайды.
Hamada (2015) shadowing әдісінің тиімділігі дәл осы механизммен түсіндіріледі: «Бір мезгілде есту мен қайталау — тыңдалым автоматизмі мен сөйлеу сенімділігін арттырады» [1]. Бұл пікірді біздің зерттеу де қолдайды.
Салыстырмалы қорытынды
Бақылау тобындағы оқушыларда да тыңдалым аздап жақсарғанымен, олардың нәтижелері тұрақты болмады. Жаңа сөздер мен күрделі сөйлем құрылымдарын қабылдау жылдамдығы төмен болды. Ал shadowing тапсырмалары арқылы оқушылар жаңа сөздерді тыңдау арқылы қабылдап, автоматты түрде қайталап, сол сәтте жаттап жатты.
ТАЛҚЫЛАУ (DISCUSSION).
Shadowing әдісі тыңдалым процесіне белсенділік әкеледі. TED Talks материалдары — нақты өмірден алынған, мазмұны бай және тілдік тұрғыда тиімді ресурстар болып табылады [2, 3]. Бұл әдіс тыңдалымнан бөлек, сөйлеу, дыбыстау мен грамматикалық құрылымдарды меңгеруде де көмектеседі. Мұғалімдер үшін бұл — оқушылардың тілдік ортаға бейімделуін жеделдететін құнды құрал.
ҚОРЫТЫНДЫ (CONCLUSION).
Бұл зерттеу барысында алынған нәтижелер shadowing әдісінің тыңдалым шеберлігін дамытудағы жоғары тиімділігін нақты көрсетті. Эксперименттік топтың оқушылары тек тыңдалым тапсырмаларында ғана емес, жалпы сөйлеу дағдыларында да оң өзгерістер байқатты. Бұл әдіс оқушылардың тілдік сенімділігін арттырып, шынайы тілді есту мен сол сәтте қайталау арқылы есту қабілетін және интонациялық сезінуін жақсартты.
Зерттеу барысында біз shadowing әдісінің бірнеше маңызды артықшылығын анықтадық:
Оқушы пассив тыңдаушыдан белсенді қатысушыға айналады.
Интонация, екпін, сөйлеу ырғағы табиғи түрде меңгеріледі.
Күрделі мәтіндерден қорқу азайып, сенімділік артады.
Цифрлық медиа ресурстарды (TED, подкаст, видео) тиімді біріктіруге болады.
Бұл әдіс әсіресе сабақ үстінде тыңдалымға уақыт аз бөлінетін жағдайда, оқушыларға өз бетімен жұмыс жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, shadowing әдісінің бір артықшылығы — оны мұғалімдер де, оқушылар да арнайы жабдықсыз қолдана алады. Жай ғана құлаққап, дыбыстық материал және ниет қажет.
Мұғалім ретінде біз үшін маңыздысы — әдістің нәтижесі ғана емес, оқушылардың көзқарасы мен қызығушылығы. Бұл зерттеуде оқушылардың өздері shadowing тапсырмаларына қызығушылық білдіріп, сабаққа белсенді қатысқаны бізге осы әдісті одан әрі дамыту қажеттігін көрсетті.
Ұсыныстар:
Shadowing әдісін бастауыш және орта деңгейлі оқушылар үшін қарапайым сөйлемдермен бастау ұсынылады.
TED Talks сияқты бейне материалдармен қатар, оқулықтың аудиоматериалдарын да қолдануға болады.
Мұғалімдер оқушылардың шаршауын болдырмас үшін тапсырма ұзақтығын біртіндеп арттыруы керек.
Әдісті топтық немесе жұптық жұмыс ретінде де ұйымдастыру тиімді.
Қорытындылай келе, shadowing әдісі — тіл үйренушінің тыңдау және сөйлеу қабілеттерін қатар дамытатын, қарапайым әрі нәтижелі құрал. Оның сәттілігі мұғалімнің дұрыс ұйымдастыра білуіне және оқушының ішкі мотивациясына байланысты. Болашақта бұл әдіс қазақ мектептерінде де кеңінен енгізілуі тиіс деп есептейміз.
Номер журнала Вестник науки №9 (90) том 2
Ссылка для цитирования:
Жаксылыкова Г.Г., Сейдалиева Г.О. SHADOWING ӘДІСІ: ТЫҢДАЛЫМ ШЕБЕРЛІГІНІҢ КІЛТІ // Вестник науки №9 (90) том 2. С. 640 - 646. 2025 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/25624 (дата обращения: 07.02.2026 г.)
Вестник науки © 2025. 16+