ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ КОДЫНЫҢ ЖАҺАНДАНУ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ, ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ДАМУ ҮРДІСТЕРІ
Аңдатпа: мақалада жаһандану жағдайындағы қазақ халқының ұлттық мәдени кодының трансформациялану ерекшеліктері қарастырылады. Ұлттық тіл, салт-дәстүр, отбасылық құндылықтар, тарихи жады және ұлттық өнердің қазіргі қоғамдағы орны талданады. Жаһандану мен цифрландырудың мәдени құндылықтарға ықпалы анықталып, ұлттық бірегейлікті сақтаудың негізгі бағыттары ұсынылады. Ұлттық мәдени кодтың тарихи сабақтастық пен заманауи жаңғырудың өзара байланысы негізінде дамитыны тұжырымдалады.
Түйін сөздер: ұлттық мәдени код, жаһандану, ұлттық бірегейлік, қазақ мәдениеті, ұлттық құндылықтар, мәдени мұра, дәстүр, тарихи жады, цифрландыру.
https://doi.org/10.68367/33753
УДК 008
Тасыбекова М.Е.
PhD докторанты
Гуманитарлық ғылымдар кафедрасы
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
(Алматы, Қазақстан)
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ КОДЫНЫҢ
ЖАҺАНДАНУ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ,
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ДАМУ ҮРДІСТЕРІ
Аңдатпа: мақалада жаһандану жағдайындағы қазақ халқының ұлттық мәдени кодының трансформациялану ерекшеліктері қарастырылады. Ұлттық тіл, салт-дәстүр, отбасылық құндылықтар, тарихи жады және ұлттық өнердің қазіргі қоғамдағы орны талданады. Жаһандану мен цифрландырудың мәдени құндылықтарға ықпалы анықталып, ұлттық бірегейлікті сақтаудың негізгі бағыттары ұсынылады. Ұлттық мәдени кодтың тарихи сабақтастық пен заманауи жаңғырудың өзара байланысы негізінде дамитыны тұжырымдалады.
Түйін сөздер: ұлттық мәдени код, жаһандану, ұлттық бірегейлік, қазақ мәдениеті, ұлттық құндылықтар, мәдени мұра, дәстүр, тарихи жады, цифрландыру.
Кіріспе. Қазіргі кезеңде жаһандану әлем халықтарының әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріне елеулі өзгерістер енгізуде. Ақпараттық технологиялардың дамуы, халықаралық мәдени байланыстардың кеңеюі және цифрлық коммуникацияның қарқынды таралуы ұлттық құндылықтардың қалыптасуы мен берілуіне жаңа мүмкіндіктер туғызуда. Сонымен қатар бұл үдерістер ұлттық мәдениетті сақтау, тарихи сабақтастықты қамтамасыз ету және ұлттық бірегейлікті нығайту мәселелерінің өзектілігін арттырады.
Қазақ халқының ұлттық мәдениеті ғасырлар бойы қалыптасқан тарихи тәжірибеге, тілге, салт-дәстүрге, дүниетанымға және рухани мұраға негізделеді. Аталған құндылықтар халықтың қоғамдық санасын қалыптастырып, ұрпақтар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді. Алайда қазіргі әлеуметтік өзгерістер дәстүрлі мәдениеттің күнделікті өмірдегі көріністеріне және оның жас ұрпаққа берілу тәсілдеріне ықпал етуде.
Ұлттық бірегейлік мәселесін зерттеген ғалымдар жаһандану жағдайында ұлттық мүдделерді, мәдени ерекшеліктерді және қоғамдық тұтастықты сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді [1]. Осы тұрғыдан алғанда ұлттық мәдени кодты зерттеу қазіргі Қазақстан қоғамының мәдени даму бағыттарын түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеудің мақсаты – жаһандану жағдайындағы қазақтың ұлттық мәдени кодының трансформациялану ерекшеліктерін анықтау және ұлттық құндылықтарды сақтау мен жаңғыртудың негізгі бағыттарын қарастыру.
Теориялық талдау. Ұлттық кодымыздың мемлекет ұғымына қатысты этнос, ұлт, ел, жұрт, халық, жамағат, қоғам, әлеумет сыяқты категориялардың қолданысының болуымен мәні стратификациялық құрылымның жоғары мәдениет деңгейін көрсетеді. Бұл категориялардың мазмұнын терең түсіне алмасада, мемлекеттік мәселеге қатысты қоғам топтарын зерттеп, біраз айналысқан ғалымдар: Широкогоров С., Гумилев Л., Бородай Ю. этнос, ұлт ұғымдарын примордиалистік бағытта, яғни ұлтты табиғи заңдылық құбылыс ретінде қарастырды. К.Маркс пен Ф.Энгельс ұлтты тапаралық қақтығыстан туындап отырған құбылыс деген мағынада қарастырды [2].
Ұлттық код ұғымы, ол - көшпенді мәдениетке тән барлық рухани және материалдық құндылықтарымыз болып табылады. Халқымыздың дүниеге көзқарасы: мифологиялық, діни, философиялық көзқарастары, салт-дәстүрі, әдет-ғұрыпы, мінез-құлқы, менталитеті, өнер, жыр, ауыз әдебиет саласында өздеріне тән ерекше ойлау мәдениеті, осылардың нәтижесінде мазмұны бай тілі қалыптасты. Осы құндылықтарды тарихи, мәдени, философиялық тұрғыдан зерделеген, өз ойларын ортаға салып, үлкен үлестерін қосқан отандық ғалымдар: Артықбаев Ж., Әуезов М., Сейдімбек А., Сүлейменов О., Асылбеков М. және т.б. тұжырымдық зерттеулері тарихи қалыптасу ерекшеліктеріндегі заңдылықтарын ескере, әдіснамалық тұрғыдан өзіндік зерттеу әдістемелерін қолдануымен маңызды.
Мәдениеттану ғылымындағы код, ұлттық код, мәдени код ұғымдары: семиотика және лингвистика ғылымының теориялық тұрғысында, Ролан Барт, Клод Леви-Стросс, Николай Жинкин және т.б. ғалымдардың еңбектерінде қамтылған.
Ұлттық кодымыздың мәнін ұлттық құндылықтарымызда: түркілік дүниетаным көзқарастарымыздан, мәдени жадымыздан, шежіремізден, пәлсапамыздан, киелі жерлерімізден, күй тәрізді тылсым өнерімізден де кездестіруімізге болады. Осы бағытта зерттеулер жүргізген отандық ғалымдарымыз: Қодар Ә., Медеуова К., Құлсариева А. және т.б.
Жаһандану үрдісін ғылыми зерттеуде үлесін қосқандар қатарында: Әбділдин Ж., Кішібеков Д., Ғабитов Т., Есім Ғ. және т.б.
Мәдени құндылықтарды озық ойлылар әртүрлі бренд өнімдері арқылы ел имиджі ретінде және ұлт болмысын сомдаудағы маңызына тоқталған шетелдік және отандық ғалымдар: А.Назайкин, Г.Джеймс, Д.Александро және т.б. атауға болады.
Зерттеу әдістері. Зерттеудің әдіснамалық негізін мәдениеттанулық, әлеуметтанулық және әлеуметтік-философиялық тәсілдер құрайды. Мақалада ғылыми әдебиеттерді теориялық талдау, салыстырмалы талдау және мәдени-әлеуметтік интерпретация әдістері қолданылды. Бұл әдістер ұлттық мәдени кодтың мазмұнын, дәстүрлі құндылықтардың қазіргі қоғамдағы қызметін және жаһандану жағдайындағы өзгеру ерекшеліктерін қарастыруға мүмкіндік береді.
Зерттеу теориялық сипатта болғандықтан, мақалада жаңа сауалнама немесе сұхбат нәтижелері ұсынылмайды. Талдау ұлттық бірегейлік пен мәдени құндылықтарға қатысты ғылыми еңбектерге негізделеді.
Зерттеу нәтижелері және оларды талқылау.
Ұлттық мәдени кодтың мәні және оның қазақ қоғамындағы орны.
Ұлттық мәдени код - белгілі бір халықтың тарихи тәжірибесін, дүниетанымын, тілін, салт-дәстүрін, құндылықтарын және мәдени рәміздерін біріктіретін жүйе. Ол халықтың өзіндік ерекшелігін танытып, қоғам мүшелерінің ортақ мәдени кеңістікке қатыстылығын сезінуіне ықпал етеді.
Қазақтың ұлттық мәдени кодының негізгі құрамдас бөліктеріне ана тілі, отбасылық тәрбие, үлкенді құрметтеу, қонақжайлық, өзара көмек, туған жерге сүйіспеншілік, ұлттық музыка, ауыз әдебиеті және тарихи жады жатады. Бұл құндылықтар қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеуге және әлеуметтік ынтымақтастықты нығайтуға қатысады.
Ұлттық мәдени кодтың маңызды элементтерінің бірі - қазақ тілі. Тіл арқылы халықтың тарихи тәжірибесі, дүниетанымы және рухани мұрасы ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, жырлар мен халық әндері ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды құралдары болып табылады.
Сонымен қатар тарихи жады ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда ерекше рөл атқарады. Тарихи оқиғалар, көрнекті тұлғалар және мәдени мұра туралы білім қоғамның өткенін түсінуге, бүгінгі өзгерістерді бағалауға және болашаққа бағыт қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Демек, ұлттық мәдени кодты өзгермейтін құндылықтар жиынтығы ретінде ғана қарастыруға болмайды. Ол тарихи негізін сақтай отырып, қоғамның әлеуметтік және мәдени өзгерістеріне бейімделетін динамикалық жүйе болып саналады.
Жаһанданудың ұлттық мәдени құндылықтарға ықпалы. Жаһандану ұлттық мәдениетке әртүрлі бағытта әсер етеді. Бір жағынан, халықаралық ақпараттық кеңістік ұлттық мәдениетті әлемге танытуға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, мәдени үлгілердің бірізденуі мен тұтынушылық мәдениеттің кең таралуы дәстүрлі құндылықтардың қоғамдық өмірдегі орнына ықпал етуі мүмкін [3].
Бірінші кезекте, жаһандану жағдайында дәстүрлі құндылықтардың берілу формалары өзгереді. Бұрын туыстық байланыстар негізінен тікелей қарым-қатынас арқылы жүзеге асса, қазіргі кезде әлеуметтік желілер мен цифрлық байланыс құралдары да маңызды рөл атқарады. Бұл өзгеріс мәдени байланыстың толық жойылғанын емес, оның жаңа формаларға бейімделгенін көрсетеді.
Екіншіден, отбасылық құндылықтардың мазмұны жаңаша түсіндіріледі. Үлкенді құрметтеу, ата-анаға қамқорлық жасау және ұрпақ тәрбиесі өз маңызын сақтағанымен, қазіргі қоғамда жеке таңдау, білім алу және кәсіби даму мәселелері де алдыңғы қатарға шығады. Осыған байланысты дәстүрлі және заманауи құндылықтардың өзара үйлесуі маңызды.
Үшіншіден, цифрлық технологиялар ұлттық мәдени мұраны таратуға жаңа мүмкіндіктер береді. Қазақтың дәстүрлі музыкасын, әдебиетін, қолөнерін және тарихи ескерткіштерін цифрлық форматта ұсыну олардың қолжетімділігін арттырады. Сонымен бірге ұлттық мәдениетті интернет кеңістігінде таныстыру барысында оның тарихи мазмұны мен ерекшеліктерін дұрыс түсіндіруге назар аудару қажет.
Төртіншіден, жаһандану ұлттық мәдениеттің халықаралық деңгейде танылуына жағдай жасайды. Қазақ музыкасы, ұлттық аспаптар, дәстүрлі өнер және заманауи шығармашылық туындылар арқылы ұлттық ерекшелікті кең аудиторияға танытуға болады. Бұл ұлттық мәдениеттің дамуына жаңа серпін береді.
Осылайша, жаһандану ұлттық мәдениетке тек қауіп төндіретін фактор емес, сонымен қатар оны жаңғырту мен таратуға мүмкіндік беретін үдеріс ретінде де қарастырылуы тиіс.
Қазақтың ұлттық мәдени коды трансформациясының негізгі ерекшеліктері. Қазақтың ұлттық мәдени кодының трансформациясы бірнеше бағытта көрініс табады [4].
Бірінші ерекшелік - дәстүрлердің әлеуметтік қызметінің өзгеруі. Наурыз мерекесі, тұсаукесер, бесікке салу, бата беру және басқа да дәстүрлер қазіргі қоғамда жалғасып келеді. Алайда олардың ұйымдастырылу формалары мен орындалу тәсілдері өзгеруі мүмкін. Дәстүрдің негізгі мәні адамдар арасындағы сыйластықты, бірлікті және ұрпақтар сабақтастығын қалыптастырумен байланысты.
Екінші ерекшелік - ұлттық өнердің жаңғыруы. Қазақтың күй өнері, халық әндері, жыршылық дәстүрі және ұлттық аспаптары мәдени мұраның маңызды бөлігін құрайды. Оларды заманауи сахналық қойылымдарда, цифрлық платформаларда және білім беру жобаларында қолдану ұлттық өнердің жаңа аудиторияға жетуіне мүмкіндік береді.
Үшінші ерекшелік - жастардың мәдени құндылықтарды қабылдау тәсілдерінің өзгеруі. Қазіргі жастар ұлттық мәдениет туралы ақпаратты отбасы мен білім беру ұйымдарынан ғана емес, әлеуметтік желілерден, бейнематериалдардан және интернет платформаларынан да алады. Сондықтан ұлттық құндылықтарды жастарға түсіндіруде дәстүрлі әдістермен қатар заманауи коммуникациялық құралдарды пайдалану маңызды.
Төртінші ерекшелік - ұлттық және азаматтық бірегейліктің өзара байланысы. Ұлттық мәдени код халықтың тарихи және мәдени ерекшелігін сақтауға ықпал етеді. Ал азаматтық бірегейлік қоғам мүшелерінің ортақ жауапкершілігі мен қоғамдық тұтастығын нығайтады. Бұл екі бағыт бір-біріне қарсы қойылмай, өзара толықтырушы құбылыстар ретінде қарастырылуы қажет.
Бесінші ерекшелік - мәдени құндылықтардың жаңа мағынаға ие болуы. Қазіргі қоғамда қонақжайлық, үлкенді құрметтеу және өзара көмек сияқты дәстүрлі құндылықтар әлеуметтік ынтымақтастық, жауапкершілік және өзара қолдау қағидаларымен сабақтасады. Бұл ұлттық мәдениеттің қазіргі қоғамдық қатынастарға бейімделуін көрсетеді.
Ұлттық мәдени кодты сақтау және жаңғырту жолдары. Жаһандану жағдайында ұлттық мәдени кодты сақтау үшін мәдени мұраны қорғаумен қатар, оны қазіргі қоғамның өміріне енгізу қажет.
Біріншіден, білім беру жүйесінде ұлттық мәдениет пен тарихи мұраға қатысты мазмұнды дамыту маңызды. Қазақ халқының тарихын, әдебиетін, музыкасын және дәстүрлерін оқыту жастардың ұлттық мәдениет туралы білімін тереңдетуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, қазақ тіліндегі цифрлық контентті көбейту қажет. Электрондық кітапханалар, цифрлық мұрағаттар, бейнематериалдар және онлайн білім беру ресурстары ұлттық құндылықтардың кең таралуына ықпал етеді.
Үшіншіден, ұлттық өнерді қолдау мен дамытуға назар аудару керек. Дәстүрлі музыка, қолөнер, әдебиет және ұлттық дизайн қазіргі шығармашылықпен үйлескен жағдайда ұлттық мәдениеттің жаңа даму мүмкіндіктері қалыптасады.
Төртіншіден, отбасының және мәдени институттардың рөлін күшейту қажет. Ұлттық құндылықтар күнделікті тәрбие, өзара сыйластық және қоғамдық қарым-қатынас арқылы беріледі. Сондықтан отбасы, мектеп, жоғары оқу орындары мен мәдени ұйымдардың бірлескен жұмысы маңызды.
Бесіншіден, ұлттық мәдениетті халықаралық мәдени диалогпен ұштастыру қажет. Өз мәдениетін терең түсінетін қоғам басқа мәдениеттермен тең дәрежеде байланыс орнатып, ұлттық мұрасын халықаралық кеңістікте таныта алады.
Қорыта айтқанда, жаһандану жағдайындағы қазақтың ұлттық мәдени кодының трансформациясы - дәстүрлі құндылықтар мен заманауи қоғамдық өзгерістердің өзара әрекеттесуінен туындайтын күрделі үдеріс. Ұлттық мәдени код тіл, тарихи жады, отбасылық құндылықтар, салт-дәстүрлер және ұлттық өнер арқылы қалыптасып, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді.
Талдау ұлттық мәдениеттің қазіргі кезеңде бірнеше бағытта өзгеріп жатқанын көрсетеді. Атап айтқанда, дәстүрлердің жүзеге асу формалары жаңарады, мәдени мұраны таратуда цифрлық технологиялардың рөлі артады, ал ұлттық құндылықтарды қабылдау тәсілдері қоғамдық және ақпараттық ортаның өзгеруіне байланысты түрленеді.
Сонымен бірге жаһандану ұлттық мәдениеттің жоғалуын міндетті түрде білдірмейді. Керісінше, ол ұлттық мұраны халықаралық деңгейде танытуға және оны жаңа ұрпаққа заманауи тәсілдермен жеткізуге мүмкіндік береді. Мұның негізгі шарты - ұлттық мәдениеттің тарихи мазмұнын сақтау және оның қазіргі қоғамдағы маңызын түсіндіру.
Ұлттық мәдени кодты сақтаудың тиімді бағыттарына білім беру жүйесінде ұлттық мұраны насихаттау, қазақ тіліндегі сапалы цифрлық контентті дамыту, ұлттық өнерді қолдау және жастардың мәдени жобаларға қатысуын арттыру жатады.
Осылайша, қазақтың ұлттық мәдени кодының болашағы өткеннің мұрасын өзгеріссіз қайталаумен емес, оның негізгі құндылықтарын сақтай отырып, қазіргі әлеуметтік жағдайларға бейімдеу арқылы айқындалады.
Ұлттық мәдениетке деген саналы көзқарас тарихи сабақтастықты нығайтып, қоғамның рухани дамуына ықпал етеді.
ƏДЕБИЕТТЕР:
1. Sheryazdanova G.R., Abildina H.S. National identity and national interests of Kazakhstan in the context of globalization // Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science. Regional Studies. Oriental Studies. Turkology Series. 2020. Vol. 133, № 4. P. 183–194. https://doi.org/10.32523/2616-6887/2020-133-4-183-194.
2. Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения: в 50 т. Изд. 2-е. М.: Изд-во пол. лит-ры, 1959. Т. 13. 771 с.
3. Широкогоров С.М. Этнос: исследование основных принципов изменения этнических и этнографических явлений. М.: МГУ им. М.В. Ломоносова, 2010. 124 с.
4. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. М.: Айрис-пресс, 2012. 558 с.
Полная версия статьи PDF
Номер журнала «Вестник науки» № 11 (104) том 1
Ссылка для цитирования:
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИ КОДЫНЫҢ ЖАҺАНДАНУ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ, ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ДАМУ ҮРДІСТЕРІ // Журнал «Вестник науки» от 1 ноября 2026 г. № 11 (104) том 1. С. 1208 - 1215. 2026 г. ISSN 2712-8849 // Электронный ресурс: https://www.вестник-науки.рф/article/33753 (дата обращения: 18.11.2026 г.)
Альтернативная ссылка латинскими символами: vestnik-nauki.com/article/33753
Нашли грубую ошибку (плагиат, фальсифицированные данные или иные нарушения научно-издательской этики) ?
- напишите письмо в редакцию журнала: zhurnal@vestnik-nauki.com
